dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Temel Geometrik Şekiller
1. TEMA • GEOMETRİK ŞEKİLLER

Temel Geometrik Şekiller ve Özellikleri

Nokta, doğru parçası, ışın, doğru, açı, çember, daire, dikme ve düzlem. Geometrinin “alfabesini” öğreniyor, her birini doğru araçla çizmeyi keşfediyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.3.1Etkileşimli araçlar2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.3.1): Temel geometrik çizimler için matematiksel araç ve teknolojiden yararlanabilme.
a) Nokta, doğru, doğru parçası, ışın, açı, çember ve dikme çiziminde gerekli araç ve teknolojileri tanır. b) Uygun olanları belirler. c) Uygun araç ve teknolojileri kullanır.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
nokta, doğru, doğru parçası, ışın, açı, çember, daire, merkez, yarıçap, çap, dikme, düzlem
Semboller
[AB]   |AB|   [AB   AB   ABC   ⊥   r   R
Araçlar
kalem, çizgeç (ölçüsüz cetvel), cetvel, pergel, gönye ve dinamik geometri yazılımları
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Önceki yıllarda öğrendiklerini hatırlayalım. Açıları sınıflandırırken bir kapının ya da kitabın köşesini dik açı olarak referans alabilirsin.

KÖPRÜ KURMA

Başlayalım: Uçuş Takip Ekranı

Uçuş takip uygulamaları, uçağın gökyüzündeki konumunu ekranda küçük işaretlerle gösterir. Aşağıda Tekirdağ → Hatay ve Muğla → Ağrı uçuşlarını başlat. Uçağın geçtiği her konum ekranda bir nokta ile işaretlenecek.

Uçuş simülasyonu
Harita temsilîdir; şehirlerin yerleri yaklaşıktır.
Uçuşları başlat ve uçağın bıraktığı izi izle.
Başlayalım
Düşün, tartış: Geçmiş yıllarda çizim yaparken hangi araçları kullandın? Bu araçlarla hangi şekilleri çizebiliyordun? Mimar Sinan, Süleymaniye Camii’nin süslemelerindeki düzgün çizgileri ve yayları sence hangi araçlarla çizdirmiş olabilir?
1. KAVRAM

Nokta

Kaleminin ucunu kâğıda değdirip kaldır. Kâğıtta kalan küçük iz bir nokta modelidir.

Nokta, eni, boyu ve derinliği olmayan; yalnızca yer (konum) belirten geometrik kavramdır. Noktalar büyük harflerle isimlendirilir.
Geometrik gösterimSembolle gösterimOkunuşu
AAA noktası
KKK noktası
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Kâğıda çizdiğimiz nokta bir modeldir. Büyük ya da küçük çizilmesi noktanın büyüklüğünü değiştirmez, çünkü noktanın büyüklüğü yoktur.
  • Noktalar büyük harfle isimlendirilir: A, B, C… Küçük harfler (d, k, m) doğruları isimlendirmek için kullanılır.
  • Aynı şekilde iki farklı noktaya aynı harf verilmez.
Nokta
Günlük hayatta nokta modelleri
📍Haritada şehirBir konumu gösterir
⭐Gökyüzünde yıldızUzaktan bir nokta gibi görünür
✏️Kalemin iziKâğıda bir kez dokunma
🎯Hedef tahtasının merkeziTam bir yeri işaret eder
Etkinlik: İki noktanın arasını noktalarla doldur

Sürgüyü sağa çek. A ile B arasına aynı hizada ve boşluk kalmayacak şekilde noktalar koyalım. Sence sonunda nasıl bir şekil oluşur?

2
Henüz yalnızca iki nokta var: A ve B.
Biliyor muydun? Yaklaşık 2300 yıl önce yaşayan matematikçi Öklid, ünlü “Elemanlar” kitabına “Nokta, parçası olmayan şeydir.” tanımıyla başlamıştır.
2. KAVRAM

Doğru Parçası

İki nokta arasını noktaları tek tek koyarak doldurmak çok zor! Bunun yerine çizgeç, yani üzerinde birim bulunmayan ölçüsüz cetvel kullanırız. Kalemin ya da kalem kutusunun düz kenarı da çizgeç gibi kullanılabilir.

İki nokta arasında düz bir şekilde hizalanmış noktaların oluşturduğu şekle doğru parçası denir. Doğru parçasının iki uç noktası vardır.
Geometrik gösterimSembolle gösterimOkunuşu
AB[AB] veya [BA]AB doğru parçası veya BA doğru parçası
Uzunluğu 5 cm|AB| = 5 cmAB doğru parçasının uzunluğu 5 santimetredir.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • [AB] ile [BA] aynı doğru parçasıdır. Harflerin sırası önemli değildir.
  • [AB] şeklin kendisini, |AB| ise onun uzunluğunu (bir sayıyı) gösterir. “[AB] = 5 cm” yazmak yanlıştır; doğrusu |AB| = 5 cm.
  • Uzunluğu yazmadan sadece çizeceksen çizgeç, belirli bir uzunlukta çizeceksen ölçülü cetvel kullanırsın.
Doğru parçası
Günlük hayatta doğru parçası modelleri
📏Cetvelin kenarı
✏️Kurşun kalem
🧵İki ucu tutulan gergin ip
🚪Kapının bir kenarı
Sıra sende: Kareli zeminde ölç

Her karenin kenar uzunluğu 1 cm’dir. Doğru parçalarının uzunluklarını yaz ve kontrol et.

3. KAVRAM

Işın

Bir doğru parçası çiz. Sonra uçlarından birinden itibaren çizgeçle aynı hizada noktalar koymaya devam et… Noktalar hiç bitmezse ne olur?

Bir noktadan başlayarak aynı hizada sonsuza kadar giden noktaların oluşturduğu şekle ışın denir. Işının bir başlangıç noktası vardır, diğer ucu yoktur.
Geometrik gösterimSembolle gösterimOkunuşu
BC[BCBC ışını
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Sembolde ilk harf her zaman başlangıç noktasıdır. Köşeli parantez “[” başlangıç noktasının yanına yazılır.
  • [BC ile [CB farklı ışınlardır; başlangıç noktaları ve yönleri farklıdır.
  • Işın sonsuza gittiği için uzunluğu ölçülemez. Çizerken sonsuza gidilen ucu bir okla gösteririz.
Işın
Günlük hayatta ışın modelleri
🔦El fenerinin ışığıBaşlangıç: fener
☀️Güneş ışınlarıBaşlangıç: Güneş
🗼Deniz fenerinin ışığıBaşlangıç: fener
🔴Lazer işaretleyiciBaşlangıç: cihaz
Işın oluşturucu
Bir düğmeye bas ve ışının hangi noktadan başlayıp hangi yöne gittiğini izle.
4. KAVRAM

Doğru

Şimdi bir ışın çiz ve çizgeçle ters yönde de noktalar koymaya devam et. Artık her iki taraf da sonsuza gidiyor!

İki ucu da sonsuza kadar giden, düz bir şekilde hizalanmış noktaların oluşturduğu şekle doğru denir. Doğrunun uç noktası yoktur.
Geometrik gösterimSembolle gösterimOkunuşu
ABAB veya BAAB doğrusu
ddd doğrusu
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Doğru, üzerindeki iki noktayla (AB) ya da tek bir küçük harfle (d, k, m) isimlendirilir.
  • Kâğıda çizdiğimiz doğru, kâğıdın kenarında bitiyormuş gibi görünür ama gerçekte bitmez. Bunu göstermek için iki ucuna ok çizeriz.
  • Doğrunun uzunluğu ölçülemez. Uzunluğu ölçülebilen tek şekil doğru parçasıdır.
Doğru parçası, ışın, doğru

Üçünü karşılaştıralım

Karşılaştırma aracı
Doğru parçasıIşınDoğru
Uç nokta2 uç nokta1 başlangıç noktasıUç noktası yok
UzunlukÖlçülebilir: |AB|ÖlçülemezÖlçülemez
Gösterim[AB] = [BA][AB ≠ [BAAB = BA
Çizim aracıÇizgeç (ölçüsüz cetvel). Dinamik geometri yazılımında “doğru parçası”, “ışın” ve “doğru” araçları.
Doğru – Sıra sende

Sıra Sende: Şekli incele

ABC

A, B ve C noktaları aynı doğru üzerindedir.

5. KAVRAM

Açı

Bir noktayı seç ve bu noktadan iki farklı noktaya çizgeçle ışınlar çiz. Ortaya çıkan şekil bir açıdır.

Açı, başlangıç noktaları aynı olan iki ışının oluşturduğu şekildir. Açı, bir ışının dönme miktarı olarak da tanımlanır. Açıyı oluşturan ışınlara açının kolları, ortak başlangıç noktasına açının köşesi denir.
ABCaçının koluaçının koluköşe
Sembolle gösterimOkunuşu
BAC, CAB, ABAC açısı, CAB açısı ya da A açısı
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Açı üç harfle isimlendirilirken köşe harfi her zaman ortada yazılır: BAC doğru, ABC başka bir açıyı gösterir.
  • Açının büyüklüğü kolların uzunluğuna bağlı değildir. Kolları uzun çizilen açı daha büyük değildir; önemli olan kolların arasındaki açıklıktır.
  • Açının kolları ışın olduğu için açının uzunluğundan söz edilmez.
Açı
Açı laboratuvarı: Işını döndür
Günlük hayatta açı modelleri
✂️Makasın kolları
🕒Saatin akrep ve yelkovanı
🚪Açılan kapı
📐Pergelin kolları
OYUN 1

Geombala: Dijital Tombala

Ders kitabındaki Geombala oyununun dijital hâli! Çekiliş kutusunda bir çizim ya da okunuş çıkar. Kartında ona uyan sembolle gösterimi bul ve tıkla. Bütün kartı en az hatayla kapat!

Kalan: 9 Hata: 0 ⏱ 0 sn

İpucu: [AB], [AB, AB ve |AB| birbirine çok benzer. Uç noktalara ve köşeli parantezlere dikkat et!

6. KAVRAM

Çember ve Daire

Canan Öğretmen 5/B sınıfını pikniğe götürdü. Bir noktada durdu, şerit metreyi 3 metre açtı ve “Herkes bana 3 metre uzaklıkta olacak şekilde yerleşsin ve el ele tutuşsun.” dedi. Sence hangi şekil oluşacak?

Piknik etkinliği
Öğretmen merkezde duruyor. Öğrencileri yerleştir.
Çember ve daire
Düz bir yüzeyde merkez olarak belirlenen bir noktaya eşit uzaklıktaki tüm noktaların oluşturduğu geometrik şekle çember denir.
Merkez
Çemberin tüm noktalarına eşit uzaklıktaki noktadır. Genellikle O ya da M ile gösterilir.
Yarıçap (r)
Merkez ile çember üzerindeki bir noktayı birleştiren doğru parçasıdır.
Çap (R)
Çemberin iki noktasını merkezden geçecek şekilde birleştiren doğru parçasıdır. Çap = 2 × yarıçap
Bir çember ile bu çemberin iç kısmındaki tüm noktaların oluşturduğu geometrik şekle daire denir. Dairenin de merkezi, yarıçapı ve çapı vardır.
Çember mi, daire mi?
💍YüzükÇember modeli
⭕HulahopÇember modeli
🪙Bozuk paraDaire modeli
🍕Yuvarlak tepsiDaire modeli
Pergel kullanımı

Pergelle çember çizme

  1. Pergelin kolları arasında bir açıklık oluştur. Bu açıklık çemberin yarıçap uzunluğu olacak.
  2. Pergelin sivri ucunu merkez olacak noktaya koy ve sabitle.
  3. Kalem takılan ucu sivri ucun etrafında bir tam tur döndür.
Dijital pergel
3 birim
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Çember yalnızca sınır çizgisidir; daire ise sınır çizgisi ile birlikte içindeki tüm bölgedir.
  • Bir çemberin bütün yarıçapları eşit uzunluktadır. Çapın uzunluğu yarıçapın iki katıdır.
  • Çap mutlaka merkezden geçer. Merkezden geçmeyen ve çemberin iki noktasını birleştiren doğru parçası çap değildir.
  • Pergel açıklığını değiştirmeden çizdiğin çemberlerin yarıçapları eşittir.
7. KAVRAM

Dikme

Mühendis Zeynep Hanım, atık suyu binanın çatısındaki P noktasından zemindeki ana boruya en kısa yoldan indirmek istiyor. Boruyu zemine nereden bağlamalı? Aşağıdaki aracı kullanarak bul.

En kısa yolu bul
Dikme
Bir doğruya, dışındaki bir noktadan dik olarak çizilen doğru parçasına dikme denir. Dikme, noktadan doğruya çizilebilecek en kısa doğru parçasıdır.
ABCD
Sembolle gösterimOkunuşu
[AB] ⊥ CDAB doğru parçası CD doğrusuna diktir.

“⊥” diklik sembolüdür. Şekilde diklik, köşeye çizilen küçük bir kare ile gösterilir.

Hangi araçla? Dikme çizmek için gönye kullanılır. Gönyenin dik kenarlarından biri doğrunun üzerine yerleştirilir, diğer dik kenar noktaya kadar kaydırılır ve çizilir. Dinamik geometri yazılımlarında bu işi “dik doğru” aracı yapar.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Bir doğruya dışındaki bir noktadan yalnız bir dikme çizilebilir.
  • Dikmenin doğruyla birleştiği noktada dik açı oluşur. Bunu küçük bir kare ile gösteririz.
  • Bir noktanın doğruya uzaklığı dendiğinde dikmenin uzunluğu kastedilir.
Günlük hayatta dikme modelleri
🏁Yere dikilen bayrak direği
🧱Ahşap blokların zemine dik duruşu
🚰Çatıdan zemine inen yağmur borusu
🏢Binanın zemine dik duvarı
8. KAVRAM

Düzlem

Nokta, doğru parçası, ışın, doğru, açı, çember ve dikmeyi nereye çizdin? Defter, tahta, kâğıt, tablet ekranı… Bu yüzeylerin ortak özelliği nedir?

Düzlem, kenarları ve kalınlığı olmayan düz bir yüzeyin geometrik modelidir. Düzlem her yönde sonsuza kadar uzanır. Bu derste yaptığımız bütün çizimler bir düzlem üzerindedir.
P
Dikkat! Masa yüzeyi, kâğıt ya da tahta düzlem değildir, birer düzlem modelidir, çünkü kenarları ve kalınlıkları vardır. Gerçek düzlem sonsuzdur.
Düzlem modelleri
📄Kâğıt yaprağı
🟩Okul tahtası
🏞️Durgun göl yüzeyi
🪟Pencere camı
ARAÇ VE TEKNOLOJİ

Hangi Çizim için Hangi Araç?

Bu konunun en önemli becerisi, çizeceğin şekle göre uygun aracı seçmek. Her araç bir işte ustadır!

✏️ Kalem
Nokta koymak için
📏 Çizgeç
Ölçüsüz cetvel. Doğru parçası, ışın, doğru ve açı çizmek için
🧭 Pergel
Çember çizmek için; açıklığı yarıçaptır
📐 Gönye
Dikme ve dik açı çizmek için
Dijital araçlar: Dinamik geometri yazılımlarında da aynı işleri yapan araçlar vardır: Nokta, Doğru parçası, Işın, Doğru, Açı, Çember ve Dik doğru araçları. Bir sonraki bölümdeki çizim tahtası bunların küçük bir örneğidir.

Sıra Sende: Aracı seç

Ne çizeceğim?Hangi aracı kullanmalıyım?
DİJİTAL ARAÇ

Çizim Tahtası

Küçük bir geometri yazılımı! Bir araç seç, tahtaya tıkla ve çiz. Çizdiğin her şeklin sembolle gösterimi sağdaki listede görünür. Noktalar ızgaraya yapışır; her kare 1 birimdir.

Bir araç seç.
Görev: Tahtaya bir doğru parçası, bir ışın, bir doğru, bir açı ve bir çember çiz. Sonra çizdiğin doğruya dışındaki bir noktadan dikme indir. Listede kaç farklı sembol oluştu?
OYUN 2

Model Avı

Ekrana gelen nesne hangi geometrik kavramın modelidir? Doğru düğmeye bas. 10 nesne, en yüksek puan için hızlı ve dikkatli ol!

Soru: 0/10 Puan: 0 Seri: 0 🔥
🎯Başla düğmesine bas
ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Gösterim ile okunuşu eşleştir

Sembolle gösterimOkunuşu
Alıştırmalar

C) Şekildeki çizimleri bul

KLMNd
Alıştırmalar

D) Çember soruları

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Futbol sahası

Futbol sahasının ortasındaki santra noktasından sahaya çizilen orta saha çemberinin yarıçapı 9,15 m’dir. Bu çemberin çapı kaç metredir? Santra noktası çemberin hangi elemanıdır?

Santra noktası çemberin merkezidir. Çap, yarıçapın iki katıdır: 9,15 + 9,15 = 18,30 m.
Soru 2 • Bahçe sulama

Bahçedeki dönen fıskiye, bulunduğu yerden her yöne 5 m uzağa kadar su atıyor. Islanan bölge hangi geometrik şeklin modelidir? Bu bölgenin sınırı hangi şeklin modelidir? Bölgenin bir ucundan diğer ucuna merkezden geçerek en fazla kaç metre yürünür?

Islanan bölge bir daire modelidir, sınırı ise bir çember modelidir. Merkezden geçen en uzun yol çaptır: 2 × 5 = 10 m.
Soru 3 • Köy yolu

Aslı’nın evi A noktasında, köyün ana yolu ise düz bir d doğrusu gibidir. Aslı ana yola en kısa yoldan ulaşmak için nasıl bir patika yapmalıdır? Bu patikayı kâğıt üzerinde hangi araçla çizersin?

Patika, A noktasından d doğrusuna çizilen dikme olmalıdır, çünkü dikme noktadan doğruya en kısa yoldur. Kâğıt üzerinde gönye ile çizilir.
Soru 4 • Deniz feneri

Deniz fenerinin tepesinden çıkan ışık, karanlıkta denize doğru uzanıyor. Bu ışık hangi geometrik kavramla modellenir? Neden doğru parçası değildir?

Işık bir ışın modelidir. Başlangıç noktası fenerdir ve tek yönde ilerler. Doğru parçası olsaydı iki uç noktası olurdu; ışığın gittiği yerde belirli bir bitiş noktası yoktur.
Hayattan sorular
Soru 5 • Harita

Bir haritada Ankara’yı A, Kayseri’yi K noktası ile gösterdik. İki şehir arasındaki kuş uçuşu yolu hangi şekille gösteririz? Haritada bu yolun uzunluğunu ölçebilir miyiz? Sembolle nasıl yazarız?

Kuş uçuşu yol bir doğru parçası ile gösterilir: [AK]. Doğru parçasının uzunluğu ölçülebilir ve |AK| şeklinde yazılır.
Soru 6 • Saat

Saat tam 3’ü gösteriyor. Akrep ve yelkovan bir açı oluşturur mu? Açının köşesi ve kolları nedir? Bu açı dar, dik ya da geniş açılardan hangisidir?

Evet. Açının köşesi saatin merkezi, kolları akrep ve yelkovandır. Saat 3’te akrep ile yelkovan arasında dik açı oluşur.
Soru 7 • Bisiklet tekerleği

Ece, bisikletinin tekerleğini inceliyor. Tekerleğin dış kenarı, göbekten kenara uzanan teller ve tekerleği tam ortadan bölen bir çubuk hangi kavramların modelidir? Tekerleğin çapı 60 cm ise göbekten kenara uzanan bir telin uzunluğu kaç cm olur?

Dış kenar çember, göbekten kenara uzanan teller yarıçap, ortadan bölen çubuk çap modelidir. Yarıçap çapın yarısıdır: 60 ÷ 2 = 30 cm.
Soru 8 • Çini deseni

Bir çini ustası, pergelin açıklığını 4 cm yapıp aynı merkezli olmayan üç çember çizdi. Bu üç çemberin yarıçapları ve çapları hakkında ne söyleyebilirsin?

Pergel açıklığı değişmediği için üç çemberin de yarıçapı 4 cm’dir; yarıçapları eşittir. Çapları da eşittir: 2 × 4 = 8 cm.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör. Önce hatayı kendin bulmaya çalış!

ÖZET

Zihin Haritası

Atatürk ve Geometri 1936–1937 yıllarında Atatürk, ortaokullar için bir “Geometri” kitabı yazdı ve Arapça-Farsça kökenli terimlerin yerine Türkçe terimler türetti. Bugün kullandığımız terimlerden bazıları: zaviye → açı, kutur → çap, nısfıkutur → yarıçap, muhit → çember, müstevi → düzlem. Matematiği kendi dilimizle konuşabilmemizi ona borçluyuz.
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Performans ve öz değerlendirme

Performans Görevi: Tasarım Yapıyorum

Çember, doğru, doğru parçası ve ışın modellerini kullanarak bir logo, kitap kapağı, kilim deseni ya da çini tasarla. Isınma için önce adını nokta, doğru parçası, çember ve dikme kullanarak kareli kâğıda yaz. Tasarımını panoda sergile.

SeviyeGösterge
5 – Çok iyiAraçları uygun kullanmış; çember, doğru, doğru parçası ve ışın modellerinin hepsini kullanmış; özgün ve estetik tasarımını panoda sergilemiştir.
4 – İyiHepsini kullanmış, özgün ve estetik bir tasarım oluşturmuş fakat panoda sergilememiştir.
3 – OrtaHepsini kullanmış fakat özgün ve estetik bir tasarım oluşturamamıştır.
2 – ZayıfAraçları kullanmış fakat modellerin yalnızca bazılarını kullanmıştır.
1 – Çok zayıfAraçları uygun kullanmamış ve tasarımı tamamlamamıştır.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1