dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Çizimlerin Özellikleri
1. TEMA • GEOMETRİK ŞEKİLLER

Temel Geometrik Çizimlerin Özellikleri

Cetvel, gönye, pergel ve dijital araçlarla yaptığımız çizimleri yeniden inceliyor; bir noktadan kaç doğru geçtiğini, dikmelerin ve paralel doğruların sırlarını keşfediyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.3.2Etkileşimli araçlarOyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.3.2): Temel geometrik çizimlere dayalı deneyimlerini yansıtabilme.
a) Temel geometrik çizimlere dayalı deneyimlerini gözden geçirir. b) Temel geometrik çizimlerin özelliklerine yönelik çıkarım yapar. c) Çıkarımını farklı örnekler üzerinden değerlendirir.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
doğru, nokta, dikme, uzaklık, çember, yarıçap, eş doğru parçaları, paralel doğrular
Semboller
AB // KL   [AB] ⊥ d   |AB| = |CD|
Araçlar
çizgeç (ölçüsüz cetvel), cetvel, gönye, pergel ve dinamik geometri yazılımları
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Bir önceki derste öğrendiğimiz temel geometrik şekilleri hatırlayalım.

KÖPRÜ KURMA

Başlayalım: Kübik Resim

Anka bir sanal müzeyi gezerken Kandinsky ve Picasso’nun resimleriyle karşılaşmış. Geometrik şekillerden oluşan bu resimlere kübik resim deniyor. Ülkemizde de Nurullah Berk, Cemal Tollu, Abidin Dino ve Maide Arel bu akımda eserler veren ressamlarımızdan.

Anka’nın kübik resmi: Hangi çizimleri görüyorsun?
Bir düğmeye bas, resimde o çizimin nerede kullanıldığını gör.
Düşün, tartış: Bu resmi çizmek için hangi araçları kullanırdın? Düz çizgileri, yuvarlakları ve dik köşeleri çizmek için aynı aracı mı kullanırsın?
ETKİNLİK

Köprü ve Yol Yapımı

Nehrin iki yakasını birbirine bağlamak için doğru modeli şeklinde yollar ve köprüler yapılacak. Mühendislerin üç sorusu var. Aşağıdaki araçla her birini dene.

Nehir üzerinde çizim
1. ÖZELLİK

Bir Noktadan Kaç Doğru Geçer?

A noktasından bir doğru çiz. Sonra yine A’dan geçen başka bir doğru çiz. Bunu kaç kez yapabilirsin?

Doğru üretici
0 doğru
Bir noktadan sonsuz sayıda doğru geçer.
2. özellik

İki Noktadan Kaç Doğru Geçer?

Şimdi D noktasından geçen doğruyu döndürerek E noktasından da geçirmeye çalış. Kaç farklı konumda başarabilirsin?

Doğruyu döndür
İki noktadan yalnız bir doğru geçer.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • “Bir noktadan bir doğru geçer” demek yanlıştır; bir noktadan sonsuz doğru geçer.
  • İki nokta bir doğruyu belirler. Bu yüzden doğruyu üzerindeki iki noktayla isimlendiririz: DE.
  • Üç nokta her zaman aynı doğru üzerinde olmayabilir. Aynı doğru üzerinde olan noktalara doğrusal noktalar denir.
Günlük hayatta
🔦Bir lambadan her yöne giden ışıkBir noktadan çok sayıda ışın
🧵İki çivi arasına gerilen ipTek bir doğru parçası
🎯Nişan alırken göz ve hedefİki nokta tek doğru
🎡Dönme dolabın kollarıMerkezden geçen doğrular
3. VE 4. ÖZELLİK

Dikmelerin Özellikleri

Bir doğruya dışındaki bir noktadan kaç dikme çizilebilir? Farklı noktalardan çizilen dikmelerin uzunlukları nasıl olur?

Dikme laboratuvarı
Bir doğruya dışındaki bir noktadan yalnız bir dikme çizilebilir. Bir doğruya dışındaki farklı noktalardan eşit veya farklı uzunlukta dikmeler çizilebilir.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Dikme çizerken gönyenin dik kenarlarından biri doğrunun üzerine konur, öbür dik kenar noktaya kadar kaydırılır.
  • Dikmenin uzunluğu, noktanın doğruya olan uzaklığıdır. Nokta doğrudan uzaklaştıkça dikme uzar.
  • Dikme en kısa yoldur. Aynı noktadan doğruya çizilen başka bir doğru parçası her zaman dikmeden uzundur.
ETKİNLİK

Pergelle Eşit Uzunlukta Doğru Parçaları

Betül, pergelin açıklığını hiç değiştirmeden KL ışınını kesen dört çember çizdi. Çemberlerin ışını kestiği noktalara P, R, S, T adlarını verdi ve eşit uzunlukta [KP], [PR], [RS], [ST] oluştuğunu fark etti. Sence Betül ikinci çemberin merkezini nereye koydu?

Betül’ün yöntemi
3 birim
Neden eşit? Her yeni çemberin merkezi, bir önceki çemberin ışını kestiği noktadır ve pergel açıklığı değişmez. Çemberin bütün yarıçapları eşit olduğu için oluşan parçaların hepsi yarıçap uzunluğundadır.
Pergelle eşit parçalar

Zeynep ise pergelle ABC açısının iki kolunu da kesen tek bir çember çizdi ve kollar üzerinde eşit uzunlukta [BK] ve [BL] oluştu. Çemberin merkezi neresi olmalı?

Zeynep’in çemberi
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Pergel açıklığı sabit kalırsa çizilen tüm çemberlerin yarıçapları eşittir.
  • Açının kollarından eşit parçalar kesmek için çemberin merkezi açının köşesi olmalıdır.
  • Bu yöntemde ölçülü cetvele gerek yoktur. Pergel ölçmeden uzunluk taşımamızı sağlar.
YENİ KAVRAM

Bir Doğruya Eşit Uzaklıktaki Noktalar: Paralel Doğrular

Gönye ile d doğrusuna 3 birim uzaklıkta, doğrunun aynı tarafında birkaç nokta işaretle. Sonra bu noktaları çizgeçle birleştir. Ne oluşur?

Gönye ile eşit uzaklık
Önce en az iki nokta işaretle.
Bir doğruya eşit uzaklıkta ve aynı doğrultudaki tüm noktalar bir doğru oluşturur. Aralarındaki uzaklık hiç değişmeyen doğrulara paralel doğrular denir.
Geometrik gösterimSembolle gösterimOkunuşu
ABKLAB // KLAB doğrusu, KL doğrusuna paraleldir.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • “//” paralellik sembolüdür. Dikliği gösteren “⊥” ile karıştırma.
  • Paralel doğrular ne kadar uzatılırsa uzatılsın kesişmez, aralarındaki uzaklık her yerde aynıdır.
  • Noktaları doğrunun farklı taraflarına koyarsan tek bir doğru oluşmaz; hepsi aynı tarafta olmalı.
Paralel doğrular
Günlük hayatta paralel doğru modelleri
🛤️Tren rayları
⚡Elektrik telleri
📓Defter çizgileri
🚸Yaya geçidi çizgileri

Sıra Sende: Kitaptaki paralel kenarlar

ABCDEF
OYUN

Özellik Avı

Ekrana gelen ifade bir çizim özelliği olarak doğru mu, yanlış mı? Hızlı ve dikkatli ol, serini bozma!

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Hangi özellik? Hangi araç?

DurumHangi araçla çizersin?

C) Hesapla

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Çadır kazıkları

Kamp yapan Ali, çadırının ipini bir kazığa bağlamak istiyor. İpin bir ucu çadırın tepesinde (T noktası) sabit. İpi gerdiğinde kazığı yere çakabileceği kaç farklı yer vardır? Kazığın yerini (K) seçtikten sonra T ile K arasında kaç farklı gergin ip konumu olur?

T noktasından geçen sonsuz doğru olduğu için kazık için çok sayıda (sonsuz) yer vardır. K seçildikten sonra iki noktadan yalnız bir doğru geçtiği için gergin ipin tek bir konumu olur.
Soru 2 • Elektrik direkleri

Yol kenarındaki iki lambanın yüksekliği 6 m ve 9 m’dir. Lambaların tepesinden yere dik inen direkleri düşün. Bu durum dikmelerin hangi özelliğine örnektir?

Bir doğruya (yere) dışındaki farklı noktalardan farklı uzunlukta dikmeler çizilebilir. Direkler 6 m ve 9 m uzunluğunda iki farklı dikme modelidir.
Soru 3 • Bahçe çiti

Ece, bahçedeki çit direklerini pergel mantığıyla dikmek istiyor. 2 m uzunluğunda bir ip kullanıyor; her direği bir önceki direkten ip boyu kadar uzağa çakıyor. İlk direkten başlayarak 6 direk dikerse ilk ve son direk arası kaç metre olur?

6 direk arasında 5 eşit aralık vardır. Her aralık 2 m olduğu için 5 × 2 = 10 m. Bu, pergelle eşit doğru parçaları oluşturmanın günlük hayattaki karşılığıdır.
Hayattan sorular
Soru 4 • Otopark çizgileri

Bir otoparkta park yerlerini ayıran çizgiler çekiliyor. Görevli, kaldırım çizgisine her noktada 5 m uzaklıkta yeni bir çizgi çekmek istiyor. Yeni çizgi ile kaldırım çizgisi birbirine göre nasıl olur? Bu çizgiyi hangi araçla çizerdin?

Her noktası kaldırım çizgisine eşit uzaklıkta olduğu için iki çizgi paraleldir. Kâğıtta bunu gönye ile eşit uzaklıkta noktalar işaretleyip çizgeçle birleştirerek çizeriz.
Soru 5 • Saat kulesi

Saat kulesinin tepesinden yere bir ip sarkıtılıyor. İp gergin ve kuleye bitişik. Mühendis “Bu noktadan yere bundan daha kısa bir ip uzatamazsın.” diyor. Neden haklıdır?

Sarkıtılan ip yere diktir, yani bir dikme modelidir. Bir noktadan doğruya çizilen en kısa doğru parçası dikmedir.
Soru 6 • Raylar

Demir yolu işçisi, rayların paralel olup olmadığını anlamak için hangi ölçümü yapmalıdır?

Raylar arasındaki uzaklığı birçok farklı yerde ölçmelidir. Uzaklık her yerde aynıysa raylar paraleldir. Uzaklık bir yerde değişiyorsa paralel değildir.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Bunları biliyor musun? Tren raylarının neden hep paralel yapıldığını hiç düşündün mü? İki ray arasındaki uzaklık her yerde aynı olmazsa tekerlekler raydan çıkar. Türkiye’de standart ray açıklığı 1435 mm’dir.
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Performans Görevi: Kübik Resmim

Çizgeç, gönye ve pergel kullanarak kendi kübik resmini çiz. Resminde en az bir çift paralel doğru, bir dikme, aynı yarıçaplı en az iki çember ve aynı noktadan geçen en az üç doğru bulunsun. Resminin altına kullandığın araçları ve hangi özelliği nerede kullandığını yaz.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1