dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Doğruların Yolculuğu: İki Doğru
1. TEMA • GEOMETRİK ŞEKİLLER

Doğruların Yolculuğu: İki Doğru

Düzlemde iki doğru birbirine göre nasıl durabilir? Kesişen, dik, paralel ve çakışık doğruları keşfediyor; kesişen doğruların oluşturduğu ters ve komşu açıları inceliyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.3.4Asetat simülasyonuOyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.3.4): Düzlemde iki veya üç doğrunun birbirine göre durumuna bağlı olarak oluşabilecek açılara dair çıkarım yapabilme.
a) Oluşabilecek açılara dair varsayımlarda bulunur. b) Oluşan açıları belirleyerek listeler. c) Belirlediği açıları varsayımlarıyla karşılaştırır. ç) Oluşan açılara dair önerme sunar. d) Önermelerinin katkısına dair gerekçe sunar. (Bu derste: iki doğru)
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
kesişen doğrular, kesişim noktası, dik doğrular, paralel doğrular, çakışık doğrular, ters açılar, komşu açılar
Semboller
AB ⊥ CD   AB // CD   m(AEB)
Araçlar
asetat kâğıdı, cetvel, açıölçer, A4 kâğıdı (katlama), dinamik geometri yazılımları
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Doğrular ve açılarla ilgili bildiklerimizi hatırlayalım.

KÖPRÜ KURMA

Başlayalım: Teller ve Karıncalar

⚡ Elektrik telleri
Direkler arasına gerilen elektrik telleri birbirine hiç temas etmez. Bu tellerin birbirine göre durumunu nasıl ifade edersin?
🐜 Karıncalar
Kaldırım taşlarının birleşme çizgilerinde yürüyen iki karınca, bazı noktalarda karşılaşabilir. Bunun sebebi ne olabilir?
Karıncaları yürüt
Karıncalar iki farklı çizgi üzerinde yürüyecek.
ETKİNLİK

İki Doğrunun Yolculuğu

İki şeffaf asetat kâğıdının her birine birer doğru çizip üst üste koyduğumuzu düşünelim. Üstteki kâğıdı döndür ve kaydır. Önce tahmin et: Kaç farklı durum oluşabilir? Doğrular arasında hangi açılar oluşur?

Asetat simülasyonu
İki doğrunun yolculuğu

Gözlem tablosu

DurumOrtak noktaOluşan açılarEş olan açılarToplamı 180° olanlar
Kesişen1 tane2 dar, 2 genişKarşılıklı (ters) açılarYan yana (komşu) açılar
Dik kesişen1 tane4 dikHepsi (90°)Yan yana açılar
ParalelYokAçı oluşmaz——
ÇakışıkBütün noktalarAçı oluşmaz——
Varsayımını kontrol et: Etkinliğe başlamadan önce yaptığın tahminle tablo uyuşuyor mu? Hangi durumu düşünmemiştin?
1. DURUM

Kesişen Doğrular

Düzlemde yalnız bir ortak noktası bulunan doğrulara kesişen doğrular denir. Bu ortak noktaya kesişim noktası denir.
Önermeler
  • İki doğrunun kesişiminde iki dar ve iki geniş açı ya da dört dik açı oluşur.
  • İki doğrunun kesişiminde ölçüleri toplamı 180° olan açılar oluşur.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Kâğıtta kesişmiyor gibi görünen iki doğru, uzatıldığında kesişebilir. Doğrular sonsuzdur; kesişip kesişmediğine karar verirken bunu unutma.
  • İki farklı doğru en fazla bir noktada kesişir. Çünkü iki noktadan yalnız bir doğru geçer.
  • Kesişim noktası, oluşan dört açının ortak köşesidir.
2. DURUM

Dik Doğrular

A4 kâğıdını önce kısa kenarları, sonra uzun kenarları çakışacak şekilde ikiye katla. Açtığında oluşan iki katlama izi nasıl kesişir?

Kâğıt katlayarak açı belirleme
İki doğrunun kesiştiği noktada oluşan açıların ölçüsü 90° ise bu doğrulara dik doğrular denir.
Sembolle gösterimOkunuşu
AB ⊥ CDAB doğrusu, CD doğrusuna diktir.
Dikkat! Dik doğrular da kesişen doğrulardır; oluşan dört açının hepsi dik açıdır. Bir açının 90° olması diğer üçünün de 90° olmasını sağlar.
3. DURUM

Düzlemde Açı Oluşturmayan Doğrular: Paralel Doğrular

Paralel doğrular düzlemde kesişmeyen doğrulardır. Ortak noktaları olmadığından paralel doğrular açı oluşturmaz.
Sembolle gösterimOkunuşu
AB // CDAB doğrusu, CD doğrusuna paraleldir.

Sıra Sende: Kareli zemindeki doğrular

4. DURUM

İki Doğrunun Çakışması

Bir doğruyu çizdikten sonra aynı yere, üst üste ikinci bir doğru çizelim. Bu doğruları oluşturan tüm noktalar ortak mıdır?

Üst üste iki doğru
Tüm noktaları ortak olan doğrulara çakışık doğrular denir.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Çakışık doğrular aslında aynı doğrunun iki farklı adıdır. Örneğin A, B, C aynı doğru üzerindeyse AB ile BC çakışıktır.
  • Paralel doğruların hiç ortak noktası yoktur; çakışık doğruların ise bütün noktaları ortaktır. İki durumda da açı oluşmaz.
Günlük hayatta dört durum
✂️Makasın kollarıKesişen
➕Artı işaretiDik
🛤️Tren raylarıParalel
📏Üst üste konmuş iki cetvelin kenarıÇakışık
ETKİNLİK

Ters Açılar ve Komşu Açılar

Açık bir makasın üzerine doğrular çizildiğini düşün. Doğruların kesiştiği E noktasında dört açı oluşur. Bir açıya tıkla, sonra ilişkili açıları görmek için düğmeleri kullan.

Makas açıları
Ters ve komşu açılar
En az iki doğrunun kesişmesi ile oluşan ve zıt yönlere bakan açılara ters açılar denir. Ters açıların ölçüleri birbirine eşittir.
Köşeleri ile birer kolları ortak olan ve diğer kolları ortak kolun farklı tarafında bulunan açılara komşu açılar denir.
ACDBE
AC ve BD doğrularının kesişiminde
  • Ters açılar: AED ile BEC; AEB ile DEC
  • Komşu açılar: AED–DEC, DEC–CEB, CEB–BEA, BEA–AED
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Ters açılar yan yana değil, karşı karşıyadır; ortak kolları yoktur, yalnız köşeleri ortaktır.
  • İki doğrunun kesişiminde oluşan iki komşu açının ölçüleri toplamı 180°’dir, çünkü birlikte bir doğru açı oluştururlar.
  • Bir açının ölçüsünü bilirsen dördünü de bulabilirsin: Ters açısı aynı, komşuları 180°’den çıkarılarak bulunur.

Sıra Sende

OYUN

Doğru Avı

Ekrana gelen durumdaki iki doğru (ya da çizgi modeli) birbirine göre nasıl? Hızlı karar ver!

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Şekle göre cevapla

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Kavşak

İki düz yol bir kavşakta kesişiyor. Yollardan birinin diğeriyle yaptığı açılardan biri 70°’dir. Kavşakta oluşan diğer üç açının ölçüleri kaç derecedir?

Ters açı eşit: 70°. Komşu açılar: 180° − 70° = 110° ve 110°. Açılar: 70°, 110°, 70°, 110°.
Soru 2 • Makas

Elif makasını açtığında kolları arasındaki açı 40° oldu. Makasın tutma yerlerinin (sapların) arasındaki açı kaç derecedir? Neden?

Makasın kolları ve sapları iki doğru gibi kesişir. Uçlar arası açı ile saplar arası açı ters açılardır, bu yüzden eşittir: 40°.
Soru 3 • Pencere

Pencerenin camını dört eş parçaya bölen iki çıta birbirini ortadan kesiyor ve çıtalardan biri yere paralel, öbürü yere dik. İki çıtanın birbirine göre durumu nedir? Kesişim noktasında hangi açılar oluşur?

Çıtalar dik doğrular modelidir. Kesişim noktasında dört dik açı (her biri 90°) oluşur.
Hayattan sorular
Soru 4 • Ray ve tel

Tren rayları ile rayların üzerinden geçen elektrik teli düşünülüyor. Kaan “Raylar paralel olduğuna göre aralarında açı vardır.” diyor. Kaan haklı mı?

Haklı değil. Paralel doğrular kesişmez, ortak noktaları yoktur; bu yüzden aralarında açı oluşmaz.
Soru 5 • Karıncalar

İki karınca kaldırım taşlarının birleşme çizgileri üzerinde yürüyor. Biri yatay bir çizgide, diğeri dikey bir çizgide yürüyor. Karşılaşabilirler mi? Kaç kez karşılaşabilirler?

Yatay ve dikey çizgiler dik kesişen doğrular modelidir; bir ortak noktaları vardır. Karıncalar aynı çizgilerde kaldıkça en fazla bir noktada (kesişim noktasında) karşılaşabilirler.
Soru 6 • Harita

Bir haritada Atatürk Caddesi ile Cumhuriyet Caddesi “X” biçiminde kesişiyor. Caddeler arasındaki geniş açı 125° ise dar açı kaç derecedir?

Geniş açı ile yanındaki dar açı komşu açılardır, toplamları 180°: 180° − 125° = 55°.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Neden ters açılar eşit? AEB ile BEC komşu açılarının toplamı 180° (AC bir doğru). BEC ile CED komşularının toplamı da 180° (BD bir doğru). İkisinde de BEC ortak olduğuna göre m(AEB) = m(CED) olmalıdır!
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1