dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Doğruların Yolculuğu: Üç Doğru
1. TEMA • GEOMETRİK ŞEKİLLER

Doğruların Yolculuğu: Üç Doğru

Üç doğru düzlemde nasıl durabilir? Paralel üç doğruyu, bir noktada kesişen üç doğruyu, ikişer ikişer kesişen üç doğruyu ve iki paralel doğruyu kesen bir doğruyu inceliyor; tümler ve bütünler açıları keşfediyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.3.4Etkileşimli araçlarOyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.3.4): Düzlemde iki veya üç doğrunun birbirine göre durumuna bağlı olarak oluşabilecek açılara dair çıkarım yapabilme.
a) Oluşabilecek açılara dair varsayımlarda bulunur. b) Oluşan açıları belirleyerek listeler. c) Belirlediği açıları varsayımlarıyla karşılaştırır. ç) Oluşan açılara dair önerme sunar. d) Önermelerinin katkısına dair gerekçe sunar. (Bu derste: üç doğru)
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
paralel doğrular, kesişen doğrular, kesen, tümler açılar, bütünler açılar, komşu tümler, komşu bütünler, ters açılar, eş açılar
Semboller
AB // CD // EF   m(A) + m(B) = 90°
Araçlar
asetat kâğıdı, cetvel, açıölçer, renkli kalemler, makas, dinamik geometri yazılımları
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

İki doğrunun yolculuğunda öğrendiklerimizi hatırlayalım.

1. DURUM

Üç Doğrunun Paralelliği

İki veya daha fazla uçağın birbirine eşit mesafede uçuşuna “kol uçuşu” denir. Türk Yıldızları’nın kol uçuşunu başlat ve arkalarında bıraktıkları izleri incele.

Kol uçuşu
Uçaklar kalkışa hazır.
Birbirine paralel üç doğru sembolle AB // CD // EF şeklinde yazılır. Bu doğruların hiçbiri kesişmez, aralarında açı oluşmaz.
Dikkat! Bir doğru iki doğrunun her birine paralelse bu iki doğru da birbirine paraleldir: AB // CD ve CD // EF ise AB // EF olur.
2. DURUM

Üç Doğrunun Bir Noktada Kesişimi

Üç ana yolun buluştuğu bir kavşak düşün. Yolların üzerine birer doğru modeli çizersek kavşak neyi temsil eder? Önce tahmin et: Üç doğru bir noktada kesişince kaç açı oluşur, bunlar hangi çeşittendir?

Üç doğru, bir kesişim noktası
Üç doğrunun aynı noktada kesiştiği durumda altı açı oluşur: iki geniş ve dört dar açı, iki dik ve dört dar açı veya altı dar açı.
Düşün: Dört doğru bir noktada kesişirse kaç açı oluşur? Bu açıların çeşitleri hakkında ne söyleyebilirsin? Arkadaşlarınla tartış.
YENİ KAVRAMLAR

Tümler ve Bütünler Açılar

Ölçüleri toplamı 90° olan iki açıya tümler açılar denir. Ölçüleri toplamı 90° olan komşu açılara komşu tümler açılar denir.
Ölçüleri toplamı 180° olan iki açıya bütünler açılar denir. Ölçüleri toplamı 180° olan komşu açılara komşu bütünler açılar denir.
Tümler ve bütünler bulucu
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Tümler ve bütünler olmak için açıların komşu olması gerekmez; yalnızca ölçülerinin toplamına bakılır.
  • Bir açının tümleri olması için açının 90°’den küçük olması gerekir. 90° ve daha büyük açıların tümleri yoktur.
  • Bir açının bütünleri: 180° − açı. Tümleri: 90° − açı.
Tümler ve bütünler

Örnek: Asaf’ın defteri

Asaf, defterine B noktasında kesişen AC, DF ve EH doğrularını çizdi. AC doğrusu EH doğrusuna dik ve m(FBC) = 32°.

3. DURUM

Üç Doğrunun İkişer İkişer Kesişimi

Araçlardaki trafik setinde bulunan üçgen reflektörün kenarlarıyla çakışık üç doğru düşün. Bu doğrular birbirini ikişer ikişer, üç farklı noktada keser.

Reflektör doğruları
Üç doğrunun ikişer ikişer kesiştiği durumda altı dar ve altı geniş açı ya da dört dik, dört dar ve dört geniş açı oluşur.
4. DURUM

İki Paralel Doğru ve Bir Kesen

Demir yolu köprülerinin üst kısmındaki çelik yapılar üzerine doğru modelleri çizdiğimizi düşünelim: İki paralel kiriş ve onları çapraz kesen bir kiriş.

İki doğruyu farklı birer noktada kesen üçüncü bir doğruya bu iki doğrunun keseni denir.
Asetat deneyi: Kes ve üst üste koy
İki paralel doğruyu kesen bir doğrunun oluşturduğu durumda dört geniş ve dört dar açı ya da sekiz dik açı oluşur. Üst üste gelen açılar eş açılardır.
Günlük hayatta
🌉Demir yolu köprüsünün kirişleriParalel + kesen
📚Kitaplığın yatay rafları ve dikey yan tahtası8 dik açı
🔺Üçgen reflektörİkişer ikişer kesişen
🚦Üç yolun buluştuğu kavşakBir noktada kesişen
ZİHİN HARİTASI

İki ve Üç Doğrunun Durumları

İki ve üç doğrunun birbirine göre durumlarını ve oluşan açıları tek tabloda topladık. Kendi zihin haritanı çizerken bu tablodan yararlan.

DurumKesişim noktasıOluşan açılar
İki doğru kesişen12 dar + 2 geniş ya da 4 dik
İki doğru paralel / çakışık0 / tüm noktalarAçı oluşmaz
Üç doğru paralel0Açı oluşmaz
Üç doğru bir noktada16 açı: 2 geniş + 4 dar, 2 dik + 4 dar ya da 6 dar
Üç doğru ikişer ikişer312 açı: 6 dar + 6 geniş ya da 4 dik + 4 dar + 4 geniş
İki paralel + bir kesen28 açı: 4 dar + 4 geniş ya da 8 dik

Akran değerlendirme

Arkadaşının zihin haritasını bu maddelere göre değerlendir: İki ve üç doğrunun durumlarını çizmiş mi? Oluşan açıları belirlemiş mi? Dar, dik, geniş, ters, tümler ve bütünler açıları göstermiş mi?

OYUN

Tümler mi, Bütünler mi?

Ekrana iki açının ölçüsü gelecek. Bu açılar tümler mi, bütünler mi, yoksa hiçbiri mi?

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Tümler ve bütünler açı tablosu

AçıTümler açının ölçüsüBütünler açının ölçüsü

B) Komşu tümler ve komşu bütünler

Alıştırmalar

C) Doğru mu, yanlış mı?

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Kitaplık

Bir kitaplıkta yatay raflar birbirine paralel, yan tahta ise raflara dik. Bir rafla yan tahtanın kesiştiği yerlerde dar ve geniş açılar oluşur mu? İki raf ve yan tahta kaç açı oluşturur?

Kesen (yan tahta) paralel doğrulara dik olduğundan dar ve geniş açı oluşmaz. İki kesişim noktasında 4’er tane, toplam 8 dik açı oluşur.
Soru 2 • Üç yollu kavşak

Üç düz yol bir noktada kesişiyor. Yollardan ikisi birbirine dik. Üçüncü yol bunlardan biriyle 25°’lik açı yapıyor. Kavşakta oluşan altı açının ölçüleri nelerdir?

25° ile tümleri 90° − 25° = 65°, sonra dik açı 90°; ters açılar da eşit olduğundan açılar: 25°, 65°, 90°, 25°, 65°, 90°. 2 dik ve 4 dar açı.
Soru 3 • Merdiven korkuluğu

Bir merdivenin korkuluğundaki dikey demirler birbirine paralel. Eğik tutamak bu demirleri kesiyor ve bir demirle 50°’lik açı yapıyor. Bir sonraki demirle tutamak arasında aynı konumdaki açı kaç derecedir?

Paralel doğruları kesen bir doğrunun oluşturduğu, aynı konumdaki (üst üste gelen) açılar eştir: 50°.
Hayattan sorular
Soru 4 • Saat ve tümler

Saat 3’te akrep ile yelkovan arasındaki dik açıyı bir ışın iki parçaya bölüyor. Parçalardan biri 20° ise diğeri kaç derecedir? Bu açılar nasıl adlandırılır?

90° − 20° = 70°. Toplamları 90° ve komşu oldukları için komşu tümler açılardır.
Soru 5 • Rampa

Düz bir zeminden yükselen rampa zeminle 15° açı yapıyor. Rampa ile zeminin devamı arasındaki diğer açı kaç derecedir?

İki açı birlikte doğru açı oluşturur: 180° − 15° = 165°. Bunlar komşu bütünler açılardır.
Soru 6 • Reflektör

Üçgen reflektörün kenarlarıyla çakışık üç doğrunun hiçbiri diğerine dik değilse kesişim noktalarında toplam kaç dar ve kaç geniş açı oluşur?

Her kesişim noktasında 2 dar ve 2 geniş açı oluşur. 3 kesişim noktası için 6 dar ve 6 geniş açı.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Türk Yıldızları Türk Hava Kuvvetlerinin akrobasi timi Türk Yıldızları, uçuşlarında uçakları birbirine eşit mesafede tutarak “kol uçuşu” yapar. Arkalarında bıraktıkları renkli dumanlar gökyüzünde paralel doğru modelleri çizer.
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1