dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Çokgenlerin Temel Elemanları
1. TEMA • GEOMETRİK ŞEKİLLER

Çokgenlerin Temel Elemanları

Çokgenlerin kenarlarını, köşelerini, iç ve dış açılarını, köşegenlerini tanıyor; çokgenleri adlandırmayı ve düzgün çokgenleri ayırt etmeyi öğreniyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.3.6Etkileşimli araçlarOyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.3.6): Çokgenlerin özellikleri ile ilgili edindiği deneyimleri yansıtabilme.
a) Çokgenlerin özellikleri ile ilgili edindiği deneyimleri gözden geçirir. b) Çokgenlerin kenar ve açı özelliklerine dair çıkarım yapar. c) Çıkarımını farklı örnekler üzerinden değerlendirir.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
kenar, köşe, iç açı, dış açı, köşegen, düzgün çokgen, eşkenar üçgen, kare
Semboller
[AB] kenar   DAB iç açı   [AC] köşegen
Araçlar
cetvel, açıölçer, pergel, kâğıt (katlama), dinamik geometri yazılımları
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Çokgenlerle ilgili öğrendiklerimizi hatırlayalım.

KAVRAMLAR

Çokgenin Temel Elemanları

Çokgenlerin doğruların kesişimiyle oluştuğunu biliyoruz. Bu doğrular çokgende neleri oluşturur? Düğmelerle elemanları tek tek göster.

Eleman gezgini
Temel elemanlar
Çokgenleri oluşturan doğru parçalarının her birine kenar denir.
Çokgenleri oluşturan doğruların kesişim noktalarına köşe denir.
Kenarların çokgenin iç bölgesinde oluşturduğu açılara iç açı denir.
Çokgenlerde iç açının komşu bütünler açısına dış açı denir.
Önermeler: Bir çokgende kenar, köşe ve iç açı sayısı eşittir. Dış açıların sayısı da iç açıların sayısına eşittir. Kenar, köşe, iç açı ve dış açı çokgenin temel elemanlarıdır.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Kenar bir doğru parçasıdır ve iki köşe harfiyle gösterilir: [AB].
  • İç açı, köşe harfi ortada olacak şekilde yazılır: DAB açısı A köşesindeki iç açıdır.
  • Dış açıyı görmek için bir kenarı köşeden dışarı doğru uzatırız. Bir iç açı ile o köşedeki dış açının toplamı 180°’dir.
ETKİNLİK

İç Açı ve Dış Açı

Dörtgenin köşesini sürükleyerek şeklini değiştir. Her köşedeki iç açı ile dış açının toplamına dikkat et.

İç ve dış açı ölçer
ADLANDIRMA

Çokgenleri Adlandırma

Çokgenler adlandırılırken köşe noktalarının isimleri kullanılır. Herhangi bir köşe seçilir ve köşe isimleri ardışık (sırayla, atlamadan) okunur.

Bir köşe seç, yön seç, oku
Dikkat! Köşe atlanırsa ya da sıra bozulursa isim yanlış olur. Örneğin yukarıdaki altıgen için “ACBDEF” yazmak yanlıştır, çünkü A’dan sonra B gelmeliydi.

Sıra Sende

KAVRAM

Düzgün Çokgenler

Aşağıdaki çokgenlerin kenar uzunluklarını ve iç açılarını ölçtük. Hangilerinin bütün kenarları ve bütün açıları eşit?

Ölçüm masası
Bütün kenar uzunlukları ve iç açılarının ölçüleri eşit olan çokgene düzgün çokgen denir. Düzgün çokgenler de kenar sayısına göre adlandırılır: “ABCDE düzgün beşgeni”.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Yalnız kenarların eşit olması yetmez: Eşkenar dörtgenin kenarları eşittir ama açıları eşit değildir, düzgün değildir.
  • Yalnız açıların eşit olması da yetmez: Dikdörtgenin açıları eşittir (hepsi 90°) ama kenarları eşit değildir, düzgün değildir.
  • Eşkenar üçgen ve kare düzgün çokgendir.
ETKİNLİK

Düzgün Çokgenlerle Süsleme

Kadriye Hanım mutfak dolaplarını düzgün çokgen biçimindeki yapışkanlı kâğıtlarla kaplamak istiyor. Kızı İlkay tek çeşit, oğlu Eren iki çeşit düzgün çokgen kullanacak. Hangi düzgün çokgenler yüzeyi boşluk bırakmadan kaplar?

Kaplama deneyi
Neden? Bir köşe etrafına dizilen açıların toplamı 360° olursa boşluk kalmaz. Eşkenar üçgen: 6 × 60° = 360°. Kare: 4 × 90° = 360°. Düzgün altıgen: 3 × 120° = 360°. Düzgün beşgen: 3 × 108° = 324° → 36°’lik boşluk kalır.
Etkinlik: Daireden üçgen ve altıgen
Pergelle bir çember çiz, daireyi kes. Çemberin üzerindeki bir noktayı merkeze değecek şekilde katla; bunu üç kez yaparak eşkenar üçgen elde et. Üçgenin köşelerini merkeze katlarsan düzgün altıgen oluşur. Kenarlarını ve açılarını ölçerek kontrol et.
KAVRAM

Köşegen

Çokgenlerde ardışık olmayan iki köşeyi birleştiren doğru parçasına köşegen denir.
Köşegen çizici
Bir köşeye tıkla: O köşeden çizilebilen köşegenler çizilsin.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Bir köşeyi komşu köşelere birleştiren doğru parçaları kenardır, köşegen değildir.
  • Üçgenin köşegeni yoktur: Her köşe diğer iki köşeye komşudur.
  • Bir köşeden çizilebilen köşegen sayısı, köşe sayısının 3 eksiğidir (kendisi ve iki komşusu hariç).
ÇokgenÜçgenDörtgenBeşgenAltıgen
Bir köşeden0123
Toplam köşegen0259
OYUN

Eleman Avı

ABCDEF altıgeninde ekrana gelen gösterim hangi elemandır?

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Yedigen için doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Tabloyu tamamla

ÇokgenKenar sayısıKöşe sayısıİç açı sayısıKöşegen sayısı

C) Hesapla

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Banyo fayansı

Bir usta, banyo zeminini tek çeşit düzgün çokgen biçiminde fayanslarla boşluksuz döşemek istiyor. Hangi biçimleri seçebilir? Düzgün beşgen seçerse ne olur?

Eşkenar üçgen, kare ve düzgün altıgen seçebilir; bunların bir köşede birleşen açıları 360° eder. Düzgün beşgende üç tanesi 324° eder, 36°’lik boşluk kalır.
Soru 2 • Bahçe çiti

Altıgen biçimli bir bahçenin köşelerine birer direk dikilecek ve bahçenin içinden köşeden köşeye (komşu olmayan) sulama boruları döşenecek. En çok kaç boru döşenebilir?

Borular altıgenin köşegenleridir. Her köşeden 6 − 3 = 3 köşegen; 6 × 3 = 18, ama her köşegen iki kez sayıldı: 18 ÷ 2 = 9 boru.
Soru 3 • Kare mi?

Selin’in çizdiği dörtgenin bütün açıları 90°. Selin “Bu dörtgen kesinlikle düzgündür.” diyor. Haklı mı?

Haklı olmayabilir. Açıları eşit olan bu dörtgen bir dikdörtgen olabilir. Düzgün olması için kenarlarının da eşit olması gerekir (kare).
Hayattan sorular
Soru 4 • Saat kadranı

Bir duvar saati düzgün sekizgen biçiminde. Saatin kaç kenarı, kaç köşesi ve kaç iç açısı vardır? Kenar uzunluklarından biri 10 cm ise diğerleri kaç cm’dir?

8 kenar, 8 köşe, 8 iç açı. Düzgün çokgende bütün kenarlar eşittir: Hepsi 10 cm.
Soru 5 • Dış açı

Bir çokgenin bir iç açısı 108°’dir. Bu köşedeki dış açı kaç derecedir?

Dış açı, iç açının komşu bütünleridir: 180° − 108° = 72°.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Atatürk ve çokgenler Başöğretmen Mustafa Kemal Atatürk, “Geometri” kitabında öğrencilerin kavramları daha kolay akılda tutabilmesi için terimleri Türkçeleştirdi. Kitapta “üçgen”, “dikey dörtgen” (dikdörtgen), “kare” ve “beşgen” gibi çokgenlerin tanımları yer alır.
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1