dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Üçgen ve Üçgen İnşası
1. TEMA • GEOMETRİK ŞEKİLLER

Üçgen ve Üçgen İnşası

Üçgenleri açılarına ve kenarlarına göre sınıflandırıyor, iç açılarının toplamını keşfediyor; yalnızca pergel ve ölçüsüz cetvel kullanarak kesişen çemberlerle eşkenar, ikizkenar ve çeşitkenar üçgenler inşa ediyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.3.7İnşa laboratuvarı2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.3.7): Matematiksel araç ve teknoloji yardımıyla düzlemde iki noktada kesişen çember çiftinin merkezleri ve kesişim noktalarından biri ile inşa edilen üçgenlerin kenar özelliklerine yönelik muhakeme yapabilme.
a) İnşa edilebilecek üçgenlerin kenar özelliklerine yönelik varsayımlarda bulunur. b) Çeşitkenar, ikizkenar ve eşkenar üçgenleri belirler. c) Belirlediği üçgenlerin özelliklerini varsayımlarıyla karşılaştırır. ç) Varsayımlarını önermeler şeklinde ifade eder. d) Önermelerinin katkısını değerlendirir. e) Çemberin özelliklerini kullanarak gerekçeler sunar. f) Çemberin özelliklerinin inşa süreçlerindeki rolünü değerlendirir.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
dar açılı, dik açılı, geniş açılı üçgen, iç açılar toplamı, eşkenar, ikizkenar, çeşitkenar üçgen, inşa, kesişen çemberler, yarıçap
Semboller
m(A) + m(B) + m(C) = 180°
Araçlar
pergel ve ölçüsüz cetvel (inşa için), cetvel, açıölçer, makas, dinamik geometri yazılımları
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Açılar, çember ve çokgenlerle ilgili bildiklerimizi hatırlayalım.

ÜÇGEN

Açılarına Göre Üçgenler

Üçgenin tepe noktasını hareket ettir; iç açıların nasıl değiştiğini ve üçgenin hangi çeşide girdiğini izle.

Üçgen şekillendirici
Dar açılı üçgen
Tüm iç açılarının ölçüsü 90°’den küçük olan üçgen.
Dik açılı üçgen
Bir iç açısının ölçüsü 90° olan üçgen.
Geniş açılı üçgen
Bir iç açısının ölçüsü 90°’den büyük olan üçgen.
Tartış: İki dik açılı ya da iki geniş açılı üçgen çizilebilir mi?Çizilemez! Bir üçgenin iki açısı 90° olsaydı kenarlar paralel olur, hiç kesişmezdi. İki açısı 90°’den büyük olsaydı kenarlar birbirinden uzaklaşırdı. Bu yüzden bir üçgende en fazla bir dik ya da geniş açı bulunur.
ETKİNLİK

Üçgenin İç Açılarının Ölçüleri Toplamı

Bir üçgen çiz, köşelerini koparıp bir doğru üzerinde köşeleri aynı noktaya gelecek şekilde yan yana yapıştır. Ne görürsün?

Köşeleri kopar ve yan yana koy
Üçgenlerin iç açılarının ölçüleri toplamı 180°’dir.
İkizkenar üçgende
Eşit uzunluktaki kenarları gören iç açıların ölçüleri eşittir.
Eşkenar üçgende
Tüm iç açıların ölçüleri 60°’dir (180° ÷ 3).

Sıra Sende: Üçüncü açıyı bul

ÜÇGEN

Kenarlarına Göre Üçgenler

Eşkenar üçgenÜç kenarının uzunluğu eşit olan üçgen.
İkizkenar üçgenİki kenarının uzunluğu eşit olan üçgen.
Çeşitkenar üçgenKenarlarının uzunlukları birbirinden farklı olan üçgen.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Şekillerde eşit kenarlar üzerlerine çizilen aynı sayıda küçük çizgiyle gösterilir.
  • Açılarına göre ve kenarlarına göre sınıflandırma birlikte yapılabilir: “dik açılı ikizkenar üçgen” gibi.
  • Eşkenar üçgenin bütün açıları 60° olduğu için dik açılı ya da geniş açılı eşkenar üçgen çizilemez.

Tartış ve karar ver

KÖPRÜ KURMA

Olimpiyat Halkaları ve Kesişen Çemberler

Olimpiyat Oyunları’nın bayrağında iç içe geçmiş beş halka vardır. Ahmet, beden eğitimi dersinde kutuda kalan iki hulahopa bakınca bir fikir buldu: “İki noktada kesişen çemberlerin merkezlerini ve kesişim noktalarından birini birleştirirsem üçgen oluşturabilirim!”

Halkalar
Yalnızca pergel ve ölçüsüz cetvel kullanarak bir geometrik şekli oluşturmaya o geometrik şekli inşa etmek denir.
Varsayımda bulun: Çemberlerin yarıçapları eşit ya da farklı olursa, biri diğerinin merkezinden geçerse ne tür üçgenler oluşur? Tahminini defterine yaz; laboratuvarda kontrol edeceğiz.
İNŞA LABORATUVARI

Kesişen Çemberlerle Üçgen İnşası

A ve B merkezli iki çemberin yarıçaplarını ve merkezler arası uzaklığı değiştir. A, B ve kesişim noktası K’yı birleştirerek oluşan üçgeni incele. Kenar uzunlukları birim olarak gösterilir.

İnşa masası
İnşa laboratuvarı

Önermeler ve gerekçeleri

Çember çiftiOluşan üçgenGerekçe (çemberin özelliği)
Yarıçapları aynı, birbirinin merkezinden geçmiyorİkizkenar|AK| = |BK| = yarıçap; |AB| yarıçaptan farklı.
Yarıçapları aynı, birinin merkezi diğerinin üzerindeEşkenar|AK| = |BK| = yarıçap ve |AB| de yarıçap.
Yarıçapları farklı, merkezden geçmiyorÇeşitkenar (genellikle)|AK| ve |BK| farklı yarıçaplar; |AB| ikisinden de farklı.
Yarıçapları farklı, biri diğerinin merkezinden geçiyorİkizkenar|AB| büyük çemberin yarıçapına eşit olur.
Yarıçap uzunlukları aynı olan ve birbirinin merkezinden geçmeyecek biçimde iki noktada kesişen çember çiftinin merkezleri ve kesişim noktalarından biri birleştirildiğinde ikizkenar üçgen çıkar.
Yarıçap uzunlukları aynı olan iki çember, birinin merkezi diğer çemberin üzerinde olacak şekilde kesiştiğinde; merkezler ve kesişim noktalarından biri birleştirildiğinde eşkenar üçgen çıkar.
Neden işe yarıyor? Bir çemberin bütün yarıçapları eşittir. Kesişim noktası K iki çemberin de üzerinde olduğu için A’ya uzaklığı A’nın yarıçapı, B’ye uzaklığı B’nin yarıçapıdır. Böylece cetvelle ölçmeden kenarların eşit olup olmadığını biliriz.
TARİHTEN

Öklid’in Eşkenar Üçgen İnşası

Öklid’in “Elemanlar” kitabındaki ilk üç kural: 1) Bir noktadan başka bir noktaya doğru parçası çizilebilir. 2) Bir doğru parçası uçlarından istenildiği kadar uzatılabilir. 3) Bir nokta merkez, bir doğru parçası yarıçap olacak biçimde çember çizilebilir.

Adım adım eşkenar üçgen
OYUN 1

Açılarına Göre Sınıflandır

Oyun 2

Kenarlarına Göre Sınıflandır

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Görevler

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Üç arkadaş

Hakan: “Bir üçgenin bir iç açısı dar açıysa o üçgen dar açılı üçgendir.” Selvi: “Hayır, üç açının da verilmesi gerekir.” Anka: “İki açıyı bilmek yeter, üçüncüsünü buluruz.” Kim haklı?

Anka haklı. Hakan yanılıyor: Her üçgende en az iki dar açı vardır, bu yüzden bir dar açı bilgisi yetmez. İki açı bilinirse üçüncüsü 180°’den çıkarılarak bulunur; üçünün de 90°’den küçük olup olmadığına bakılır.
Soru 2 • Hulahoplar

İki öğrenci aynı büyüklükteki iki hulahopu yere, birinin kenarı diğerinin tam ortasından geçecek şekilde koyuyor. Hulahopların merkezleri ve kesişim noktalarından biri ip ile birleştirilirse nasıl bir üçgen oluşur?

Yarıçaplar eşit ve biri diğerinin merkezinden geçiyor: Üç kenar da yarıçapa eşit, eşkenar üçgen oluşur. Açılarının her biri 60°’dir.
Soru 3 • Çatı

Bir evin çatısının ön yüzü, iki eğik kenarı eşit uzunlukta bir üçgendir. Tepe açısı 100° ise çatının yere yakın iki açısı kaçar derecedir? Üçgen açılarına göre hangi çeşittir?

İkizkenar üçgende taban açıları eşittir: (180° − 100°) ÷ 2 = 40° ve 40°. Bir açısı 100° olduğundan geniş açılı ikizkenar üçgendir.
Hayattan sorular
Soru 4 • Merdiven

Duvara dayanmış bir merdiven, duvar ve yerle bir üçgen oluşturuyor. Duvar yere dik. Merdiven yerle 65°’lik açı yapıyorsa merdiven ile duvar arasındaki açı kaç derecedir?

Dik açılı üçgen: 180° − 90° − 65° = 25°.
Soru 5 • Merkezden geçen çemberler

İki çemberin birbirinin merkezinden geçmesi için yarıçapları ve merkezleri arasındaki uzaklık nasıl olmalıdır? Bir örnek ver.

Yarıçaplar eşit olmalı ve merkezler arası uzaklık da bu yarıçapa eşit olmalı. Örnek: İki çemberin yarıçapı 3 cm, merkezleri arası 3 cm.
Soru 6 • Hatalı yazılım

Bir yazılım bir üçgenin açılarını 70°, 60° ve 60° olarak ölçtü. Yazılım doğru çalışıyor olabilir mi?

Hayır. 70 + 60 + 60 = 190°. Üçgenin iç açılarının toplamı 180° olmalıdır; yazılım hatalı ölçüyor.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Öklid ve “Elemanlar” Yaklaşık 2300 yıl önce İskenderiye’de yaşayan Öklid, “Elemanlar” kitabının ilk önermesinde, verilen bir doğru parçası üzerine yalnızca pergel ve ölçüsüz cetvelle eşkenar üçgen inşa etmeyi anlatır. Bu derste yaptığımız inşa, geometrinin en eski yöntemlerinden biridir!
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Etkinlik: Logo Tasarlayalım

Kareli kâğıda yalnızca çemberler ve ölçüsüz cetvel kullanarak özgün bir logo tasarla. Logonda kesişen çemberlerle inşa ettiğin en az bir eşkenar, bir ikizkenar ve bir çeşitkenar üçgen bulunsun. Hangi üçgeni nasıl inşa ettiğini logonun altına yaz.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1