dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Çok Basamaklı Doğal Sayılar
2. TEMA • SAYILAR VE NİCELİKLER

Çok Basamaklı Doğal Sayıları Okuma ve Yazma

Gezegenlerin Güneş’e uzaklığı, turist sayıları, dikilen fidanlar… Milyonlar ve milyarlarla ifade edilen sayıları bölükler yardımıyla okuyor, yazıyor, çözümlüyor ve karşılaştırıyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.1.1Basamak tablosu ve abaküs2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.1.1): Altı basamaklı sayıları okuma ve yazmayı daha çok basamaklı sayılara genelleyebilme.
a) Günlük hayattaki farklı bağlamlardan yola çıkarak altıdan çok basamaklı sayılar hakkında bilgi toplar. b) Sayıların bölükleri ile okunuşları arasındaki ortak özellikleri belirler. c) Bölükler ile okunuşlar arasındaki örüntüler üzerinden basamak sayısı altıdan çok olan sayıların okunuş ve yazılışları hakkında önermelerde bulunur.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
doğal sayı, basamak, bölük, basamak değeri, birler, binler, milyonlar, milyarlar bölüğü, çözümleme, karşılaştırma
Semboller
< küçüktür   > büyüktür   = eşittir
Araçlar
basamak tablosu, abaküs, hesap makinesi, sayı kartları, dijital araçlar
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Altı basamaklı sayılarla ilgili bildiklerimizi hatırlayalım.

KÖPRÜ KURMA

Başlayalım: İstanbul’a Gelen Turistler

TÜİK verilerine göre 2023 yılının son ayında bazı ülkelerden İstanbul’u ziyaret eden turist sayıları aşağıda. Bir satıra tıkla; sayıyı bölük ve basamaklarıyla gör.

ÜlkeTurist sayısıOkunuşu
Bir ülkeye tıkla.
Düşün: En çok ve en az turist hangi ülkeden gelmiş? Altı basamaklı sayıları zaten okuyabiliyoruz. Peki yedi, sekiz, dokuz… on iki basamaklı sayılar nasıl okunur?
ETKİNLİK

Gezegenlerin Güneş’e Uzaklığı

Emre, Dünya ile Ay arasındaki uzaklığın 384 400 km olduğunu öğrendi. Kardeşi Merve, Dünya’nın Güneş’e uzaklığının 600 000 km olabileceğini tahmin etti. Araştırdılar ve gezegenlerin Güneş’e uzaklıklarını buldular. Bir gezegene tıkla.

Güneş sistemi
Bir gezegene tıkla.
Merve’nin tahmini ne kadar yakın? Dünya’nın Güneş’e uzaklığı 149 597 890 km. Bu sayı Merve’nin tahmininden yaklaşık 250 kat büyük! Bu kadar büyük sayıları okumak için basamak tablosunu sola doğru genişletmemiz gerekiyor.
1. KAVRAM

Bölükler ve Basamaklar

Bir sayının rakamları sağdan sola doğru üçerli gruplara ayrılır. Her gruba bölük denir. Bir sayı yaz ya da hazır bir sayı seç; basamak tablosu kendisi dolsun.

Basamak tablosu
Bölükler ve basamaklar
Sayılar sağdan sola doğru birler, binler, milyonlar, milyarlar bölüklerine ayrılır. Her bölükte üç basamak vardır. Bölüğün adı, o bölüğün ilk (en sağdaki) basamağının adıyla aynıdır.
Basamaklar arasındaki ilişki
Her basamak, sağındaki basamağın 10 katıdır. Birler → onlar → yüzler → binler → on binler → yüz binler → milyonlar → on milyonlar → yüz milyonlar → milyarlar → on milyarlar → yüz milyarlar.
Okuma kuralı (genelleme)
Sayı soldan sağa bölük bölük okunur. Her bölükteki sayı okunur, ardından bölüğün adı söylenir. Birler bölüğünün adı söylenmez.
Dikkat edilecek ayrıntılar
  • Bölüğündeki sayı sıfır olan bölüğün adı okunmaz: 4 006 000 300 → “dört milyar altı milyon üç yüz” (binler bölüğü okunmadı).
  • Binler bölüğünde 1 varsa “bin” denir, “bir bin” denmez. Ama milyonlarda ve milyarlarda “bir milyon”, “bir milyar” denir.
  • Sayıları yazarken bölükler arasında bir harf boşluk bırakılır: 149 597 890. Dört basamaklı sayılarda boşluk bırakmak zorunlu değildir: 9496.
Günlük hayatta çok basamaklı sayılar
🇹🇷Türkiye’nin nüfusu85 milyonu aşıyor
☀️Dünya–Güneş uzaklığıYaklaşık 150 milyon km
🌳Dikilen fidanlarMilyonlarca adet
🏛️Bakanlık bütçeleriMilyarlarca TL
ETKİNLİK

Çok Basamaklı Sayıları Okuma ve Yazma

A) Okunuşu verilen sayıyı rakamla yaz

Önce sayının hangi bölüklerden oluştuğunu düşün. Okunmayan bölüklere 000 yazmayı unutma! Bölükler arasında boşluk bırakabilirsin.

B) Rakamla yazılan sayının okunuşunu seç

MODEL

Abaküs Modeli

Abaküste her çubuk bir basamağı gösterir. Bir çubuğa en çok 9 boncuk takılabilir. Çubukların altındaki + ve − düğmeleriyle boncuk ekle ya da çıkar.

Sanal abaküs
2. KAVRAM

Basamak Değeri

Bir rakamın basamak değeri, rakam ile bulunduğu basamağın değerinin çarpımıdır. Örneğin 7 806 015 239 sayısında 8 rakamının basamak değeri 8 × 100 000 000 = 800 000 000’dır.
Bir rakama tıkla
Bir rakama tıkla.
Recep ve Suzan’ın keşfi: Bir sayının bütün rakamlarının basamak değerleri toplanınca sayının kendisi elde edilir: 9 + 30 + 200 + 5000 + 10 000 + 6 000 000 + 800 000 000 + 7 000 000 000 = 7 806 015 239.
Dikkat! Aynı rakam farklı basamaklarda farklı basamak değerleri alır. 36 463 786 069 sayısındaki 6 rakamlarının basamak değerleri 6 000 000 000, 60 000 000, 6000 ve 60’tır. Sıfırın basamak değeri her zaman sıfırdır.

Sıra Sende

3. KAVRAM

Çözümleme

Bir sayının rakamlarının basamak değerlerinin toplamı şeklinde yazılmasına çözümleme denir.

2 140 503 = (2 × 1 000 000) + (1 × 100 000) + (4 × 10 000) + (5 × 100) + (3 × 1)
veya 2 140 503 = 2 000 000 + 100 000 + 40 000 + 500 + 3

Eski Mısırlıların sembolleriyle sayı oluştur

Yusuf araştırmasında Eski Mısırlıların sayıları sembollerle yazdığını buldu. Düğmelere basarak sembol ekle; tahtadaki bir sembole tıklarsan silinir.

Dikkat! Çözümlemede basamak değeri sıfır olan rakamlar yazılmayabilir. 2 140 503’te on binler ve onlar basamağında 0 olduğu için “+ 0” yazmak gerekmez.

Sıra Sende

ETKİNLİK

Doğal Sayıları Karşılaştırma

Ülkemizde 2019’dan beri her yıl 11 Kasım “Millî Ağaçlandırma Günü” olarak kutlanıyor. Tuğba ve Fatih yıllara göre dikilen fidan sayılarını sıralıyor.

YılDikilen fidan sayısı
201913 791 435
20204 446 803
20215 200 000
20224 200 000
Adım adım karşılaştırıcı
  1. Önce basamak sayılarına bakılır: Basamak sayısı fazla olan sayı daha büyüktür.
  2. Basamak sayıları eşitse en büyük basamaktan başlanarak rakamlar karşılaştırılır.
  3. Rakamlar eşitse bir sağdaki basamağa geçilir; ilk farklı rakamı büyük olan sayı daha büyüktür.
Tuğba ve Fatih’in sıralaması: 13 791 435 > 5 200 000 > 4 446 803 > 4 200 000
ETKİNLİK

Sayı Kartlarıyla En Büyük ve En Küçük

Kartları birer kez kullanarak istenen sayıyı oluştur. Kartları soldan sağa koymak istediğin sırayla tıkla.

Kart dizici
İpucu En büyük sayı için büyük kartları sola, en küçük sayı için küçük kartları sola koy. Ama dikkat: 0 ile başlayan kart en sola konursa sayının basamak sayısı azalır! 058 851 700 aslında 8 basamaklı 58 851 700 sayısıdır.
OYUN 1

Büyük mü, Küçük mü?

İki sayıyı karşılaştır: Aralarına hangi sembol gelmeli?

Oyun 2

Bölük Avcısı

Altı çizili rakam hangi bölükte?

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Hesapla

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Güvenli şifre

Tuncay, 9 basamaklı bir şifre oluşturuyor. Şifrede 0’dan 8’e kadar rakamları birer kez kullanacak ve şifre olabilecek en büyük tek sayı olacak. Şifre nedir?

En büyük sayı için rakamlar büyükten küçüğe dizilir: 876 543 210. Ama sayı tek olmalı; birler basamağına en küçük tek rakam olan 1 konur, kalanlar büyükten küçüğe dizilir: 876 543 201.
Soru 2 • Bütçe

Bir belediyenin yıllık bütçesi “iki milyar on beş milyon yedi yüz bin” TL’dir. Bu sayıyı rakamla yaz. Kaç basamaklıdır?

2 015 700 000 TL. Milyarlar bölüğü 2, milyonlar bölüğü 015, binler bölüğü 700, birler bölüğü 000: 10 basamaklı.
Soru 3 • Gezegenler

Uranüs’ün Güneş’e uzaklığı 2 870 972 200 km, Satürn’ün 1 426 725 400 km’dir. Hangisi Güneş’e daha uzaktır? Hangi basamağa bakarak karar verdin?

İki sayı da 10 basamaklı. Milyarlar basamağına bakılır: 2 > 1 olduğu için Uranüs daha uzaktır.
Hayattan sorular
Soru 4 • Abaküs

Bir abaküste 472 589 862 sayısı gösteriliyor. Sayının “dört yüz yetmiş iki milyon beş yüz seksen dokuz bin sekiz yüz yetmiş iki” olması için hangi çubuğa kaç boncuk eklenmelidir?

İstenen sayı 472 589 872. Yalnız onlar basamağı farklı: 6 yerine 7 olmalı. Onlar çubuğuna 1 boncuk eklenir.
Soru 5 • Eksik bölük

On iki basamaklı bir sayının milyarlar bölüğü silinmiş: “… 083 653 928”. Okunuşu “Dokuz yüz sekiz milyar seksen üç milyon altı yüz elli üç bin dokuz yüz yirmi sekiz” ise milyarlar bölüğüne ne yazılmalı?

“Dokuz yüz sekiz milyar” → milyarlar bölüğü 908. Sayı: 908 083 653 928.
Soru 6 • Sınırda sayılar

1, 2, 3, 5, 6, 7 ve 9 rakamları birer kez kullanılarak 7 basamaklı sayılar yazılıyor. 3 000 000’dan büyük en küçük sayı hangisidir?

Milyonlar basamağı 3 olmalı. Kalan rakamlar küçükten büyüğe dizilir: 1, 2, 5, 6, 7, 9 → 3 125 679.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Ne kadar büyük? Bir milyon saniye yaklaşık 11,5 gün eder. Bir milyar saniye ise yaklaşık 31,7 yıl! Milyar, milyondan tam 1000 kat büyüktür.
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Araştırma Görevi: Çok Basamaklı Sayılar Hayatımızda

Gruplar hâlinde günlük hayatta çok basamaklı sayıların kullanıldığı 5 örnek bul (ülke nüfusları, gezegen uzaklıkları, bütçeler, dikilen fidan sayısı…). Her sayıyı basamak tablosuna yerleştir, okunuşunu yaz, çözümle ve sayıları büyükten küçüğe sırala. Kaynaklarını mutlaka belirt.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1