dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Çevre ve Alan
3. TEMA • GEOMETRİK NİCELİKLER

Dikdörtgende Çevre Uzunluğu ve Alan

Aynı alana sahip halıların çevreleri neden farklı? Aynı çitle neden farklı büyüklükte bahçeler yapılır? Çevre ve alan ilişkisini keşfediyor, ev, parke, şehir planı ve spor sahası problemleri çözüyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.4.3 • MAT.5.4.4Keşif laboratuvarı2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.4.3 • MAT.5.4.4): Dikdörtgenin çevre uzunluğu ile alanı arasındaki ilişkiyi ortaya koyabilme; dikdörtgenin çevre uzunluğu ve alanı ile ilgili problemleri çözebilme.
Aynı alana sahip dikdörtgenlerin çevre uzunluklarının, aynı çevre uzunluğuna sahip dikdörtgenlerin alanlarının farklı olabileceğini keşfeder; çevre ve alan problemlerinde bileşenleri belirler, strateji geliştirir, çözümü kontrol eder ve genelleme yapar.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
çevre uzunluğu, alan, aynı alan farklı çevre, aynı çevre farklı alan, problem çözme
Semboller
Ç(ABCD) çevre   A(ABCD) alan
Araçlar
kareli kâğıt, ip, birim kareler, cetvel, dinamik geometri yazılımı
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Çevre ve alan hesaplamayı hatırlayalım.

BAŞLAYALIM

Mete’nin Halısı

Türkler duygu ve düşüncelerini dokudukları halı ve kilimlere yansıtmıştır. Mete ve ailesi salonları için dikdörtgen bir halı almak istiyor. Babası “24 m² halı lazım.” diyor. Satıcı ise “Alanı 24 m² olan pek çok halı var!” diyerek örnekler gösteriyor. Annesi “Çevresi 20 m olsun.” deyince satıcı yine birçok halı çıkarıyor.

Halı dükkânı
Soru: Doğru halıyı almak için yalnızca alanı ya da yalnızca çevreyi bilmek yeterli mi? İkisini birlikte bilirsek ne olur?

Sıra Sende: Mete’nin halısını bul

Salon halısı
Alan = 24 m², Çevre = 20 m. Kenarlar?
m × m
Oturma odası halısı
Alan = 18 m², Çevre = 18 m. Kenarlar?
m × m
1. KEŞİF

Alanları Aynı, Çevreleri Farklı

Alanı aynı olan dikdörtgenlerin tümünü çizelim ve çevrelerini karşılaştıralım. Kaydırıcıyla alanı değiştir.

Keşif laboratuvarı: Sabit alan
Aynı alana sahip dikdörtgenler farklı çevre uzunluklarına sahip olabilir. Kenarlar birbirinden uzaklaştıkça (ince–uzun şekil) çevre büyür; kenarlar birbirine yaklaştıkça (kareye benzedikçe) çevre küçülür.
2. KEŞİF

Çevreleri Aynı, Alanları Farklı

40 cm’lik bir ipin tamamıyla, kenarları doğal sayı olan dikdörtgenler yapalım. Hepsinin çevresi aynı; peki alanları?

Keşif laboratuvarı: Sabit çevre (ip)
Aynı çevre uzunluğuna sahip dikdörtgenler farklı alanlara sahip olabilir. Kenarlar birbirine yaklaştıkça alan büyür; kareye en yakın olan dikdörtgenin alanı en büyüktür.
Dikkat!
  • Çevresi büyük olan dikdörtgenin alanı da büyük olmak zorunda değildir: 9×1 (Ç = 20, A = 9) ile 5×4 (Ç = 18, A = 20).
  • Çevre ile alan karşılaştırılamaz: biri uzunluk (cm), diğeri alan (cm²) ölçüsüdür. “Alan çevreden büyük” demek anlamsızdır.
Bu bilgi nerede işe yarar?
🐑Aynı çitle en geniş ağıl
🏡Aynı arsada az duvar
🖼️Aynı resme az çerçeve
🌾Tarla sınırı ve verim
ETKİNLİK

Gizli Halıyı Bul

Alanı ve çevresi verilen dikdörtgenin kenar uzunluklarını bul. Strateji: Çarpımı alana eşit sayı ikililerini listele; toplamı çevrenin yarısı olanı seç.

Dedektif
×
PROBLEM ÇÖZME

Problem Çözme Adımları

Çevre ve alan problemlerinde şu yolu izleriz. Adımlara tıkla, açıklamasını gör.

PROBLEM 1

Bilge Hanım’ın Evi

Bilge Hanım, kenarları 12 m ve 18 m olan arsasına taban alanı 36 m² olan dikdörtgen bir ev yaptıracak. Kenarlar metre cinsinden doğal sayı olacak. Kaç farklı tasarım yapılabilir?

Evi arsaya yerleştir
Çözüm adımları

Arsanın alanı 12 × 18 = 216 m², ev 36 m² olduğu için sığabilir; ancak kenarlar arsanın kenarlarını aşmamalı.

Çarpımı 36 olanlar: 1×36, 2×18, 3×12, 4×9, 6×6. 1×36 sığmaz. 2×18 tek yönde sığar; 3×12 ve 4×9 iki farklı yönde sığar; 6×6 tek. Toplam 1 + 2 + 2 + 1 = 6 farklı tasarım.
Alternatif: Arsa 6 m × 9 m, ev 24 m² olsaydı: 4×6 ve 3×8 sığar; 2×12 sığmaz.
PROBLEM 2

Asya Hanım’ın Parkeleri

Salonun tabanı 400 cm × 500 cm. Hangi parke daha ekonomik?

Gri parke
20 cm × 20 cm • 1 adedi 24 TL • İşçilik 3000 TL
Açık kahverengi parke
50 cm × 20 cm • 1 adedi 50 TL • İşçilik 2800 TL
Parke hesaplayıcı
Bir parke seç.
PROBLEM 3

Aras’ın Şehir Planı

Şehir planlamacısı Aras, kareli kâğıda depreme dayanıklı, güneş enerjili ve yeşili bol bir mahalle çizdi. Her kare 1 birim. Bir bölgeye tıkla; kenarlarını, çevresini ve alanını gör.

Mahalle planı
Bir bölgeye tıkla.
a)

Huzurevinin (HE) tabanının çevre uzunluğu kaç birimdir?

Huzurevi 6 br × 2 br: Ç = 2 × (6 + 2) = 16 birim.
b)

Parkların (P) alanı toplam kaç birim karedir?

5 × 6 = 30, 6 × 4 = 24, 2 × 4 = 8 → 30 + 24 + 8 = 62 br².
c)

Bisiklet yolunun (BY) alanı kaç birim karedir?

20 × 1 = 20 br².
ç)

Evlerin (E) ve okulun (O) çatıları, kenarları 2 ve 3 birim olan güneş panelleriyle tamamen kaplanacak. Bir panel 1000 TL ise toplam maliyet kaç TL’dir?

Çatılar: 36 + 24 + 24 + 24 = 108 br². Bir panel 2 × 3 = 6 br². 108 ÷ 6 = 18 panel → 18 × 1000 = 18 000 TL.
PROBLEM 4

Voleybol Sahası

Millî Takımlarımızın maç yaptığı bir voleybol sahası, voleybol alanı ve çevresindeki serbest bölgeden oluşur. Saha 24 m × 15 m, voleybol alanı 18 m × 9 m’dir.

Saha modeli
Düğmelere bas.
a)

Serbest bölgenin alanı kaç m² dir?

Saha: 24 × 15 = 360 m². Voleybol alanı: 18 × 9 = 162 m². Serbest bölge: 360 − 162 = 198 m².
b)

Sahanın dış kenarlarına, uzun kenarı 3 m olan reklam panoları boşluksuz dizilecek. Bir panonun 1 dakikalık reklamı 750 TL. Bir maç ortalama 2 saat 30 dakika ise 2 maç boyunca tüm panoları kiralayan şirket kaç TL öder?

Sahanın çevresi: 2 × (24 + 15) = 78 m → 78 ÷ 3 = 26 pano. 2 maç = 2 × 150 = 300 dakika. Bir pano: 300 × 750 = 225 000 TL. Tümü: 26 × 225 000 = 5 850 000 TL.
PROBLEM 5

Kaykay Pisti

Alanı 30 m², kenarları metre cinsinden doğal sayı olan dikdörtgen bir kaykay pisti yapılacak ve çevresi çitle çevrilecek. Çitin 1 metresi 1125 TL. En ekonomik pist hangisi?

Pist modelleri
Kısa kenarUzun kenarÇevre (m)Çit maliyeti
İlişki: Alan sabitken kenarlar birbirine yaklaştıkça çevre, dolayısıyla çit maliyeti azalır. En ucuz pist 5 m × 6 m’dir.
OYUN 1

Hangisi Daha Büyük?

İki dikdörtgeni karşılaştır. Soru bazen çevreyi, bazen alanı soruyor; dikkat et!

Oyun 2

Ne Hesaplanmalı?

Bu iş için alan mı, çevre mi, yoksa ikisi de mi gerekir?

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Hesapla

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Halı fiyatları

A halısı 2 m × 3 m ve 1260 TL; B halısı 1 m × 2 m ve 400 TL; C halısı 2 m × 2 m ve 880 TL; D halısı 1 m × 3 m ve 630 TL. Metrekare fiyatı en düşük olan hangisidir?

Alanlar: A 6 m², B 2 m², C 4 m², D 3 m². Metrekare fiyatları: A 1260 ÷ 6 = 210 TL, B 400 ÷ 2 = 200 TL, C 880 ÷ 4 = 220 TL, D 630 ÷ 3 = 210 TL. En düşük: B halısı.
Soru 2 • Çit

Çağdaş, alanı 32 m² ve kenarları doğal sayı olan arsasını bir sıra çitle çevirecek. Çitin uzunluğu 20 m, 24 m, 28 m, 32 m’den hangisi olabilir?

1×32 → 66 m, 2×16 → 36 m, 4×8 → 24 m. Seçeneklerden yalnızca 24 m olabilir.
Soru 3 • Güvenlik şeridi

Dikdörtgen biçimindeki hasarlı yolun etrafına 46 m güvenlik şeridi çekildi. Kenarlar doğal sayı ise hasarlı kısmın alanı en fazla kaç m² dir?

Kenarların toplamı 46 ÷ 2 = 23. Alanın en büyük olması için kenarlar birbirine en yakın olmalı: 11 ve 12 → 11 × 12 = 132 m².
Soru 4 • Boya kapları

Tabanı 3 m × 1 m olan bir boya kabındaki boya, kabın taban alanının 15 katı kadar alanı boyar. Bu boyanın tamamıyla kenarları doğal sayı olan dikdörtgen bir duvar boyanırsa duvarın çevresi en az kaç metredir?

Taban alanı 3 m², boyanan alan 3 × 15 = 45 m². Çarpımı 45 olanlar: 1×45 (Ç = 92), 3×15 (Ç = 36), 5×9 (Ç = 28). En az 28 m.
Soru 5 • Park krokisi

28 m × 10 m’lik bir parkın 12 m × 7 m’lik kısmı havuz, 9 m × 10 m’lik kısmı toprak alan, kalanı bitki alanıdır. Bitki alanı kaç m² dir?

Park: 28 × 10 = 280 m². Havuz: 84 m², toprak: 90 m². Bitki: 280 − 84 − 90 = 106 m².
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Neden kare? Çevresi aynı olan dikdörtgenler arasında alanı en büyük olan, kenarları birbirine en yakın olandır (mümkünse kare). Alanı aynı olan dikdörtgenler arasında ise çevresi en küçük olan yine kareye en çok benzeyendir. Bu yüzden çit masrafını azaltmak isteyenler bahçelerini kareye yakın yapar!
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Performans Görevi: Piksel Boyama

Kareli bir alanda (kâğıt ya da dijital ortamda) aynı alana ya da aynı çevre uzunluğuna sahip farklı dikdörtgenler kullanarak bir piksel resim tasarla. Her dikdörtgenin kenar uzunluklarını, çevresini ve alanını bir tabloya yaz. Tasarımlarınızla sınıfta ya da sanal ortamda bir sergi düzenleyin. Renk uyumu ve özgünlük de değerlendirilecek.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1