dersmatematik.net • 5. Sınıf Matematik • Eşitlik ve İşlem Özellikleri
6. TEMA • İŞLEMLERLE CEBİRSEL DÜŞÜNME

Eşitliğin Korunumu ve İşlem Özellikleri

Halat çekmede takımlar nasıl eşit kalır? Kefeli terazinin dengesi hangi işlemlerle bozulmaz? Eşitliğin korunumunu keşfediyor; değişme, birleşme ve dağılma özellikleriyle işlemleri akıllıca ve hızlıca yapıyoruz.

Konu AnlatımıMAT.5.2.1Kefeli terazi2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.5.2.1): Eşitliğin korunumuna ve işlem özelliklerine yönelik çıkarım yapabilme.
Eşitliğin her iki tarafına aynı sayıyı ekleme, çıkarma, sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpma ve bölmenin eşitliği koruduğunu fark eder; toplama ve çarpmada değişme ve birleşme özelliklerini, çarpmanın toplama ve çıkarma üzerine dağılma özelliğini açıklar ve işlemlerde kullanır.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
eşitlik, eşitliğin korunumu, değişme özelliği, birleşme özelliği, dağılma özelliği, sayı cümlesi
Semboller
= eşittir   ( ) parantez   × çarpı
Araçlar
kefeli terazi, eşit kütleler, kareli kâğıt, mıknatıs çubuklar
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Toplama ve çarpma işlemlerini, işlemler arasındaki ilişkileri hatırlayalım.

BAŞLAYALIM

Halat Çekme

Okul şenliğinde halat çekme oyunu oynanacak. Kural: İki takımın toplam kütlesi eşit olmalı. 5/A: 42, 35, 32, 54, 48 kg. 5/B: 56, 40, 30, 35, 50 kg. Yorulan oyuncuları yedeklerle değiştir; eşitlik bozulmasın!

Oyuncu değişikliği

Önce sahadan bir oyuncuya, sonra aynı takımın yedeğine tıkla.

Hesap yapmadan düşün: 5/A’dan 35 ve 48 kg’lık öğrenciler çıkıp 38 ve 45 kg’lık öğrenciler girerse eşitlik bozulur mu? 35 + 48 = 83 ve 38 + 45 = 83: Çıkan ile giren toplam aynı olduğu için eşitlik korunur!
1. KAVRAM

Eşitliğin Korunumu

Dengedeki terazinin iki kefesi eşittir. Düğmelerle iki kefeye birlikte ya da yalnızca birine işlem yap; dengeyi izle.

Kefeli terazi
  • Bir eşitliğin her iki tarafına aynı sayı eklenirse ya da her iki tarafından aynı sayı çıkarılırsa eşitlik korunur.
  • Bir eşitliğin her iki tarafı 0 (sıfır) hariç aynı sayıyla çarpılırsa ya da aynı sayıya bölünürse de eşitlik korunur.
Dikkat! İşlem yalnızca bir tarafa yapılırsa eşitlik bozulur. Ayrıca sıfıra bölme tanımsızdır; bu yüzden “0 hariç” deriz.
Sıra Sende

Tahterevalliler dengede mi?

1. durum2. durumHâlâ eşit mi?
ETKİNLİK

Aylin’in Terazisi

Aylin’in 1, 4, 5, 7, 8 ve 9 kg’lık birer kütlesi var. Kütlelere tıkla: önce sol kefeye, sonra sağ kefeye, sonra dışarı gider. Görevleri tamamla!

Dengeyi kur
2. KAVRAM

Değişme Özelliği

Toplama ve çarpma işlemlerinde sayıların yeri değişse de sonuç değişmez. Buna değişme özelliği denir: 13 + 8 = 8 + 13   9 × 7 = 7 × 9
Döndür ve gör
Dikkat! Çıkarma ve bölmede değişme özelliği yoktur: 9 − 4 = 5 ama 4 − 9 doğal sayılarda yapılamaz; 12 ÷ 3 = 4 ama 3 ÷ 12 ≠ 4.
3. KAVRAM

Birleşme Özelliği

Toplama ve çarpma işlemlerinde sayıların parantez kullanılarak farklı şekillerde gruplandırılması sonucu değiştirmez. Buna birleşme özelliği denir: (5 + 4) + 6 = 5 + (4 + 6)   (8 × 5) × 7 = 8 × (5 × 7)
Pencere sayısı

5 katlı okulun her katında 4 sınıf, her sınıfta 3 pencere var. Özge iki farklı yoldan hesaplıyor.

Evden okula

Metin evden markete iki yoldan gidebiliyor: önce 30 m kuzey sonra 20 m doğu ya da önce 20 m doğu sonra 30 m kuzey. Marketten okula da 20 m + 30 m yürüyor. Yol uzunluğunu yazan sayı cümleleri sonucu değiştirir mi?

30 + 20 = 20 + 30 = 50 m (değişme). Evden okula: (30 + 20) + (20 + 30) = 30 + (20 + 20) + 30 = 100 m (birleşme). Gruplama değişse de toplam değişmez.

Sıra Sende: Sembolleri bul

4. KAVRAM

Dağılma Özelliği

  • Toplama durumundaki iki sayının bir sayı ile çarpımında, çarpan sayı toplananlarla ayrı ayrı çarpılır, sonra bu çarpımlar toplanır: 15 × (25 + 12) = (15 × 25) + (15 × 12). Buna çarpmanın toplama üzerine dağılma özelliği denir.
  • Çıkarmada da benzer: 15 × (25 − 12) = (15 × 25) − (15 × 12). Buna çarpmanın çıkarma üzerine dağılma özelliği denir.
Alan modeli
Farklı Çözüm Yolları

49 × 12 = ?

1. yol: Alt alta çarpma
49 × 2 = 98, 49 × 10 = 490
98 + 490 = 588
2. yol: 12 = 10 + 2
49 × (10 + 2) = 49 × 10 + 49 × 2
= 490 + 98 = 588
3. yol: 49 = 50 − 1
(50 − 1) × 12 = 50 × 12 − 1 × 12
= 600 − 12 = 588
Bahçecilik

Fatih Bey’in bahçesi dört dikdörtgen bölgeye ayrılmış: üst sırada karpuz (15 m × 20 m) ve elma (10 m × 20 m), alt sırada üzüm (15 m × 4 m) ve çilek (10 m × 4 m). Karpuz ve üzüm bölgelerinin toplam alanını iki farklı sayı cümlesiyle yaz.

(15 × 20) + (15 × 4) = 300 + 60 = 360 m² ve 15 × (20 + 4) = 15 × 24 = 360 m². İki cümle eşittir: dağılma özelliği. Üzüm + çilek: (15 × 4) + (10 × 4) = (15 + 10) × 4 = 100 m².

Sıra Sende

ETKİNLİK

Akıllı Hesap Makinesi Sensin!

Özellikleri kullanarak zihinden hızlıca hesapla. Önce kendin dene, sonra “Kısa yol” düğmesine bas.

Zihinden işlem
OYUN 1

Denge Bozulur mu?

Dengedeki teraziye yapılan işlemden sonra denge korunur mu?

Oyun 2

Hangi Özellik?

Eşitlikte hangi işlem özelliği kullanılmış?

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Boşlukları doldur

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Halat çekme

5/B takımından 56 ve 30 kg’lık öğrenciler çıkacak. Yerlerine girecek iki öğrencinin kütleleri ne olabilir?

56 + 30 = 86. Toplamı 86 olan iki kütle: örneğin 46 ve 40, 43 ve 43, 50 ve 36. Çıkanların toplamı girenlerin toplamına eşit olmalı.
Soru 2 • Mıknatıslar

Necati, 3 sıra ve her sırada 5 mıknatıs olan bir yapı kurdu. Bu yapıdan 4 tanesini üst üste koydu. Toplam mıknatıs sayısını birleşme özelliğiyle iki şekilde yaz.

(3 × 5) × 4 = 15 × 4 = 60 ve 3 × (5 × 4) = 3 × 20 = 60. Sonuç değişmez: 60 mıknatıs.
Soru 3 • Mıknatıs yapısı

Nevzat 30 sıra ve her sırada 48 mıknatıs kullanacak. Sayıyı 30 × (50 − 2) yazarak nasıl kolay bulur?

30 × 50 − 30 × 2 = 1500 − 60 = 1440. (Başka yol: 30 × (40 + 8) = 1200 + 240 = 1440.)
Soru 4 • Terazi

Sol kefede 4, 5 ve 8 kg; sağ kefede 1, 7 ve 9 kg var. Her iki kefeden bazı kütleler alınarak denge korunacak. Hangi kütleler alınabilir?

Her iki taraf 17 kg. Aynı miktar çıkarılmalı: Soldan 8, sağdan 1 ve 7 (8 = 1 + 7) ya da soldan 4 ve 5, sağdan 9 (9 = 9).
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Neden önemli? Değişme ve birleşme özellikleri zihinden hesabı kolaylaştırır: 25 × 37 × 4 = (25 × 4) × 37 = 100 × 37 = 3700. Dağılma özelliği ise 99 × 7 gibi işlemleri saniyede çözdürür: 100 × 7 − 1 × 7 = 693. Eşitliğin korunumu da ileride denklem çözmenin temelidir!
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Etkinlik: Kendi Teraziniz

Bir askı, iki plastik bardak ve ip kullanarak basit bir kefeli terazi yapın. Eş bilyeler ya da eş kâğıt ataşlarla terazinizi dengeleyin. Her iki kefeye aynı sayıda bilye ekleyip çıkararak dengenin bozulmadığını gösterin; her adımı sayı cümlesiyle yazın.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1