dersmatematik.net • 6. Sınıf Matematik • Kesir ve Bölme İlişkisi
3. TEMA • SAYILAR VE NİCELİKLER (2)

Kesir ve Bölme İlişkisi: Sonlu ve Devirli Ondalık Gösterimler

3 pizzayı 4 kişi eşit paylaşırsa her birine 3/4 pizza düşer: 3/4 = 3 ÷ 4! Her kesir bir bölme işlemidir. Payı paydaya bölerek kesirlerin ondalık gösterimlerini buluyor; bazı bölmelerin bitip bazılarının sonsuza dek tekrar etmesinin sırrını paydada arıyoruz.

Konu AnlatımıMAT.6.1.6Bölme makinesi2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.6.1.6): Kesir ve bölme işlemi arasındaki ilişkiye yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme.
Kâğıt kalemle ve hesap makinesinde bölme işlemi yaparak kesirlerin ondalık gösterimlerine ilişkin gözlem yapar; kesirlerin sonlu ve devirli ondalık gösterimlerine ait örüntüleri belirler; paydanın asal çarpanlarına göre sonlu ya da devirli olma durumunu genelleme olarak ifade eder.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
kesir, bölme, bölünen, bölen, ondalık gösterim, sonlu ondalık gösterim, devirli ondalık gösterim, devreden
Semboller
0,3 = 0,333…
Araçlar
hesap makinesi, uzun bölme, 10×10 kareli kâğıt
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Kesirleri, bölmeyi ve ondalık gösterimleri hatırlayalım.

BAŞLAYALIM

Pizza Paylaşımı

Pizzalar kişiler arasında eşit paylaştırılıyor. Her pizzayı kişi sayısı kadar dilime böl, her kişiye her pizzadan bir dilim ver.

Paylaştır
34
KAVRAM

Kesir Bir Bölme İşlemidir

Her kesir, payın paydaya bölümünü gösterir: ab = a ÷ b (b ≠ 0). Kesir çizgisi bölme işaretinin yerini tutar. Pay bölünen, payda bölendir.
Paydayı 10’a genişlet
35 = 610 = 0,6
Paydayı 100’e genişlet
34 = 75100 = 0,75
Bölme yap
38 = 3 ÷ 8 = 0,375
Soru: 13 kesrinin paydasını 10, 100 ya da 1000’e genişletebilir miyiz? 3 × ? = 10 eşitliğini sağlayan doğal sayı yok! O zaman bölme yapmalıyız.
ETKİNLİK

Adım Adım Bölme Makinesi

Payı paydaya böl. Bölünen bölenden küçükse bölüme 0, yazılır ve bölünenin sağına 0 eklenir. Kalan 0 olana ya da kalanlar tekrar etmeye başlayana dek sürdürülür.

Uzun bölme
KAVRAM

Sonlu ve Devirli Ondalık Gösterimler

Bölme işlemi bir noktada kalansız biterse elde edilen gösterime sonlu ondalık gösterim denir: 58 = 0,625.
Bölme işlemi hiç bitmez ve ondalık kısımda bir rakam ya da rakam grubu sürekli tekrar ederse devirli ondalık gösterim denir. Tekrar eden kısma devreden denir: 23 = 0,666… = 0,6
13
0,333… = 0,3
56
0,8333… = 0,83
411
0,3636… = 0,36
Dikkat!
  • Devreden kısmın üzerine çizgi çekilir; çizgi yalnızca tekrar eden rakamların üzerindedir: 0,83 (8 tekrar etmez).
  • Hesap makinesi ekranı sınırlı olduğu için 2 ÷ 3 = 0,6666667 gibi yuvarlanmış bir değer gösterebilir; bölme aslında bitmemiştir.
  • Kalan tekrar edince bölümdeki rakamlar da tekrar eder.
ETKİNLİK

Hesap Makinesi Deneyi

Birim kesirleri tek tek hesapla ve sonlu mu, devirli mi olduğunu gözle. Satıra tıkladıkça sonuç ortaya çıkar.

GENELLEME

Sır Paydada!

Sonlu gösterimli kesirlerin paydalarını asal çarpanlarına ayıralım: 2, 4 = 2 × 2, 5, 8 = 2 × 2 × 2, 10 = 2 × 5, 16, 20 = 2 × 2 × 5 … Hepsinde yalnızca 2 ve 5 var! Neden? Çünkü 10 = 2 × 5 ve paydayı 10, 100, 1000’e genişletebilmek için başka asal çarpan olmamalı.

En sade biçimdeki bir kesrin paydasının asal çarpanları yalnızca 2 ve/veya 5 ise kesrin ondalık gösterimi sonludur. Paydada 2 ve 5’ten başka bir asal çarpan (3, 7, 11 …) varsa ondalık gösterim devirlidir.
Payda dedektörü
Dikkat! Önce kesri sadeleştir! 312 kesrinde payda 12 = 2 × 2 × 3, ama 312 = 14 → 4 = 2 × 2 → sonlu (0,25).
OYUN 1

Sonlu mu, Devirli mi?

Bölme yapmadan paydaya bakarak karar ver!

Oyun 2

Ondalık Eşi

Kesrin ondalık gösterimini seç.

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Ondalık gösterimi yaz (sonlu olanlar)

BAĞLAM TEMELLİ SORULAR

Hayattan Sorular

Önce kendi cevabını defterine yaz, sonra “Çözümü gör” düğmesiyle karşılaştır.

Soru 1 • Kurdele

7 metrelik kurdele 8 öğrenciye eşit paylaştırılıyor. Her öğrenciye kaç metre düşer? Ondalık olarak yazınız.

78 = 7 ÷ 8 = 0,875 m (87,5 cm).
Soru 2 • Fatura

100 TL’lik hesap 3 arkadaş arasında eşit bölünecek. Kişi başı tutar neden tam olarak yazılamıyor? Kuruşa yuvarlayınız.

100 ÷ 3 = 33,333… → devirli (payda 3). Kuruşa yuvarlarsak 33,33 TL; üç kişinin toplamı 99,99 TL olur, 1 kuruş eksik kalır.
Soru 3 • Su

5 litre su 6 şişeye eşit dağıtılıyor. Bir şişedeki su miktarının ondalık gösterimi sonlu mudur?

56, payda 6 = 2 × 3 → 3 var → devirli: 0,83 L.
Soru 4 • Hangi payda?

Paydası 10 ile 20 arasında olan birim kesirlerden hangilerinin ondalık gösterimi sonludur?

Yalnızca 2 ve 5’ten oluşan paydalar: 16 (1/16 = 0,0625) ve 20 sınır dışı; 10 ile 20 arasında (dâhil değil) yalnızca 16.
KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Merak kutusu: 1/7 kesrinin ondalık gösterimi 0,142857142857… biçiminde devam eder. Devreden kısım 142857’dir ve bu sayının 2, 3, 4, 5 ve 6 katları aynı rakamların döndürülmesiyle oluşur: 285714, 428571, 571428 … Dene ve gör!
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Etkinlik: Kesir Kartları

Paydası 2’den 20’ye kadar olan birim kesirler (1/2, 1/3, …, 1/20) için kartlar hazırla. Hesap makinesiyle ondalık gösterimlerini bul, kartları “sonlu” ve “devirli” olarak iki gruba ayır. Her grubun paydalarını asal çarpanlarına ayır ve keşfettiğin kuralı bir afişle anlat.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1