dersmatematik.net • 6. Sınıf Matematik • Merkezî Eğilim Ölçüleri
4. TEMA • İSTATİSTİKSEL ARAŞTIRMA SÜRECİ

Merkezî Eğilim Ölçüleri: Aritmetik Ortalama, Ortanca ve Tepe Değer

Bir sınıftaki öğrencilerin “tipik” kardeş sayısı nedir? Verileri tek bir sayıyla özetlemenin üç yolu var: aritmetik ortalama, ortanca ve tepe değer. Her birini modellerle hesaplıyor, uç değerlerin etkisini inceliyor ve duruma uygun ölçüyü seçiyoruz.

Konu AnlatımıMAT.6.5.1Kule düzleştirici2 oyunSunum modu
Öğrenme çıktısı (MAT.6.5.1): Kategorik veya nicel (kesikli) veri ile çalışabilme ve veriye dayalı karar verebilme.
Bu derste veri özetleme araçları ele alınır: aritmetik ortalamayı eşit paylaşım olarak yorumlayıp hesaplar; tek ve çift sayıda veride ortancayı bulur; tepe değeri belirler; uç değerlerin ölçülere etkisini inceler ve veri setine uygun özetleme aracını seçme gerekçelerini belirtir.
Ders haritası

Bu derste neler var?

Nasıl çalışmalıyım? Her bölümde önce tanımı oku, dikkat kutusunu mutlaka incele, sonra etkileşimli araçla dene. Bölüm sonundaki “Sıra Sende” sorularını çöz. Sınıfta öğretmeninle izlerken sağ üstteki Sunum Modu düğmesine bas; ← → tuşlarıyla slayt gibi ilerleyebilirsin.
Anahtar kavramlar
merkezî eğilim ölçüleri, aritmetik ortalama, ortanca, tepe değer, uç değer, veri özetleme
Semboller
toplam ÷ veri sayısı
Araçlar
birim küpler, sayı kartları, nokta grafiği, hesap makinesi
ÖN DEĞERLENDİRME

Hazır mıyız?

Sıralamayı, bölmeyi ve grafik okumayı hatırlayalım.

BAŞLAYALIM

Şeker Paylaşımı

Beş arkadaşın şekerleri farklı sayıda: 3, 7, 5, 2, 8. Hepsi şekerlerini birleştirip eşit paylaşırsa her birine kaç şeker düşer?

Kule düzleştirici
KAVRAM 1

Aritmetik Ortalama

Bir veri grubundaki bütün değerlerin toplamının, veri sayısına bölünmesiyle elde edilen değere aritmetik ortalama denir. Aritmetik ortalama, toplamı eşit paylaştırdığımızda her birine düşen miktardır.
3, 7, 5, 2, 8 → (3 + 7 + 5 + 2 + 8) ÷ 5 = 25 ÷ 5 = 5
Dikkat!
  • Ortalama, verilerden biri olmak zorunda değildir: 2, 3, 6 → ortalama 113 ≈ 3,67.
  • Ortalama, en küçük ve en büyük değer arasında bir değerdir.
  • Ortalama kategorik veriler için hesaplanmaz (renklerin ortalaması olmaz!).
Örnek

Ali’nin 4 sınavdaki puanları 70, 85, 90 ve 75’tir. 5. sınavda kaç alırsa ortalaması 82 olur?

5 sınavın toplamı 82 × 5 = 410 olmalı. Şimdiki toplam 320 → 5. sınav: 410 − 320 = 90.
KAVRAM 2

Ortanca

Veriler küçükten büyüğe (ya da büyükten küçüğe) sıralandığında tam ortadaki değere ortanca denir.
Veri sayısı tek ise ortadaki değer ortancadır. Veri sayısı çift ise ortadaki iki değerin aritmetik ortalaması ortancadır.
Kart dizici
Dikkat! Ortancayı bulmadan önce verileri mutlaka sırala. Sırasız verinin ortasındaki sayı ortanca değildir!
KAVRAM 3

Tepe Değer

Bir veri grubunda en çok tekrar eden değere tepe değer denir. Nokta grafiğinde en yüksek nokta sütunu tepe değeri gösterir.
Tek tepe değer
2, 3, 3, 3, 5 → 3
Birden çok tepe değer
1, 1, 4, 4, 6 → 1 ve 4
Tepe değer yok
2, 5, 7, 9 → hiçbiri tekrar etmiyor
Kategorik veride: Tepe değer, kategorik verilerde kullanılabilen tek ölçüdür: “En sevilen meyve elmadır” → elma tepe değerdir.
ETKİNLİK

Uç Değerin Etkisi

Bir sınıftaki 7 öğrencinin geçen ay okuduğu kitap sayıları: 2, 3, 3, 4, 4, 4, ?. Son öğrencinin kitap sayısını değiştir. Hangi ölçü çok etkileniyor?

Uç değer kaydırıcı
5
Genelleme: Diğerlerinden çok büyük ya da çok küçük değerlere uç değer denir. Uç değerler aritmetik ortalamayı çok etkiler; ortanca ve tepe değer ise pek etkilenmez.
KARAR

Hangi Ölçüyü Seçmeliyim?

ÖlçüNe zaman uygun?
Aritmetik ortalamaNicel veri, uç değer yoksa; bütün verileri hesaba katar.
OrtancaNicel veride uç değer varsa; “tipik” değeri iyi gösterir.
Tepe değerKategorik veri ya da en çok tercih edilen değer soruluyorsa.

Her durum için en uygun ölçüyü seç.

DurumÖlçü
OYUN 1

Ölçü Avcısı

İstenen ölçüyü hesapla.

Oyun 2

Eksik Veri

Ortalamaya göre eksik değeri bul.

ALIŞTIRMALAR

Alıştırmalar

A) Doğru mu, yanlış mı?

Alıştırmalar

B) Hesapla — Veri: 12, 15, 9, 15, 20, 13, 14, 18

KAVRAM YANILGILARI

Yanılgı Avcısı

Arkadaşlarımızın düşüncelerinde bir hata var. Kartın üstüne tıkla ve doğrusunu gör.

ÖZET

Zihin Haritası

Merak kutusu: Ülkelerin “ortanca gelir” bilgisini kullanmasının bir nedeni var: Birkaç milyarderin geliri ortalamayı çok yükseltir ama ortancayı neredeyse hiç değiştirmez. Bu yüzden “tipik bir ailenin” durumunu anlatmak için ortanca daha doğru bir resim verir.
Özet

Kendini Dene

10 soruluk kısa test. Her soruda yalnızca bir doğru cevap var.

Değerlendirme

Etkinlik: Ailemin Uyku Saatleri

Bir hafta boyunca ailendeki her bireyin (ya da kendinin her gün) uyku süresini saat olarak kaydet. Verilerin aritmetik ortalamasını, ortancasını ve tepe değerini bul. Bir gün çok az ya da çok fazla uyunduysa hangi ölçünün daha çok etkilendiğini açıkla.

Öz Değerlendirme

Her ifade için kendini değerlendir.

Öğrenme Günlüğüm

Defterine ya da aşağıdaki alana yaz (bu alan kaydedilmez).

1 / 1